प्रधानमन्त्री बन्न बालेन कोसी पुग्दा २८ सिटमा यस्तो छ रास्वपाको आकलन

तीन वर्षअघिको निर्वाचनमा कोसीबाट झण्डै ५० प्रतिशत सिट जितेको एमाले यसपटक अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीकै क्षेत्रमा धरमरमा छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका वरिष्ठ नेता बालेन्द्र (बालेन) शाह प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार घोषणा गरेर काठमाडौँबाट झापा–५ पुगेका छन्। 

ओलीले कीर्तिमानी मतसहित चुनाव जितेको यो क्षेत्रमा यसपटक बालेनले चुनाव जित्ने रास्वपाको दाबी छ। २०७९ को निर्वाचनमा कांग्रेस–माओवादी गठबन्धनविरुद्ध झण्डै आधा हिस्सा ओगटेको एमाले अहिले पनि अध्यक्षको क्षेत्र सुरक्षित रहेको दाबी गर्छ। तर एक्लाएक्लै चुनाव लड्दा पनि पहिले जति सिट जित्न नसकिने निष्कर्ष एमालेले निकालिसकेको छ। 

कोसी प्रदेशका १४ जिल्लामा २८ वटा निर्वाचन क्षेत्र छन्। त्यसमध्ये तीन वटा जिल्लामा मात्रै आधाभन्दा बढी अर्थात् १५ सिट छन्। झापामा ५, मोरङमा ६ र सुनसरीमा ४ क्षेत्र छन्। उदयपुर र इलाममा दुईदुई निर्वाचन क्षेत्र रहँदा बाँकी ९ जिल्लामा एकएक क्षेत्र मात्र छन्। 

यी २८ क्षेत्रमध्ये सबैभन्दा धेरै सिट जित्ने दाबी एमालेको छ। एमालेले यसपटक कम्तीमा ९ सिटदेखि बढीमा १५ सिट जित्ने दाबी गरेको छ। एमालेले जित्ने दाबी गरेका क्षेत्रमा अध्यक्ष ओली उठेको झापा ५, झापा ४, इलाम २, मोरङ २, सुनसरी ३, ताप्लेजुङ, भोजपुर, संखुवासभा, धनकुटा, उदयपुर २ र खोटाङ छन्। झापा ५ को तुलनामा ४ सहज रहेको निष्कर्ष पार्टीको छ। 

कोसी प्रदेशमा एमालेले ओखलढुङ्गाबाहेकका सबै पहाडी जिल्ला जित्ने दाबी गरेको छ। एमाले कोसी प्रदेशका सचिव राजकुमार भण्डारीले प्रदेशका २८ वटा निर्वाचन क्षेत्रको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दै एमालेले अप्रत्याशित नतिजा निकाल्ने दाबी गरे। विशेषगरी पहाडी भेगमा एमालेको स्थिति अत्यन्तै मजबुत रहेको भण्डारीको भनाइ छ। 

भण्डारीले झापाको क्षेत्र नं. १ र ३ बाहेक अन्य क्षेत्रमा जित सुनिश्चित रहेको बताए। मोरङमा १, ३ र ५, सुनसरीको १ र २ तथा उदयपुरको क्षेत्र नं. १ मा त्रिकोणात्मक प्रतिस्पर्धा देखिए पनि बाँकी सबै क्षेत्रमा एमालेले जित्ने दाबी गरे।

यसअघिको निर्वाचनमा एमालेले ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम १, इलाम २, झापा २, झापा ४, झापा ५, धनकुटा, मोरङ २, सुनसरी २, सुनसरी ३, सोलुखुम्बु र उदयपुर २ मा जितेको थियो। यी क्षेत्रमा फेरि जित्न सकिने दाबी गरेको एमालेले भोजपुर र खोटाङ यसपटक जित्ने सूचीमा थपेको छ। यसअघिको निर्वाचनमा यी दुवै क्षेत्रमा तत्कालीन माओवादीका उम्मेदवार विजयी भएका थिए।

यस्तै खोटाङ, भोजपुर, धनकुटा र तेह्रथुममा पनि कडा प्रतिस्पर्धा हुने र जित्न सकिने आकलन कांग्रेसको छ। यसअघिको निर्वाचनमा कांग्रेस झापा १, संखुवासभा, तेह्रथुम, मोरङ १, मोरङ ३, मोरङ ६, सुनसरी ४, ओखलढुंगा र उदयपुर १ मा विजयी भएको थियो। तर कांग्रेसले अघिल्लो पटक जित्ने अधिकांश उम्मेदवारलाई यसपटक उठाएको छैन। गएको निर्वाचन जितेका शेखर कोइराला, ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की र सुनील शर्मा मात्रै पुनः उम्मेदवार बनेका छन्। बाँकी ६ क्षेत्रमा नयाँ उम्मेदवार छन्।

यस्तै नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले मोरङ ४ र ५, इलाम १, ओखलढुंगा, भोजपुर र सोलुखुम्बुलाई जित्न सक्ने सम्भावित क्षेत्रमा लिएको छ। यसअघि गठबन्धन हुँदा तत्कालीन माओवादीले खोटाङ, भोजपुर, मोरङ ४ जितेको थियो। तर, यसअघि जितेकै केही क्षेत्र जोगाउन नेकपालाई कठिन छ। 

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले ५ देखि ८ सिटसम्म जित्ने दाबी गरेको छ। पार्टीले हरेक निर्वाचन क्षेत्रलाई नजिकबाट निकालिरहेको र कुन क्षेत्रको अवस्था कस्तो छ भनेर हिसाब गरिरहेको रास्वपा रिसर्च कमिटीका एक सदस्य बताउँछन्। उनका अनुसार रास्वपाले जित्ने सम्भावित क्षेत्र, प्रतिस्पर्धा कडा हुने क्षेत्र र पराजित हुने सम्भावना रहेको क्षेत्रको वर्गीकरण गरेको छ। यो वर्गीकरण अनुसार कोसीमा सहजै जित्ने क्षेत्र छैनन्। कडा प्रतिस्पर्धाका बीच ५ वटा क्षेत्रमा जित हासिल गर्न सकिने आकलन उनीहरूको छ। तर चुनावसम्ममा यो अवस्थामा फेरबदल हुन सक्ने र पार्टीले थप योजना बनाइरहेको उनले बताए। 

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले जित्ने दाबी गरेको क्षेत्रमा झापाका ३ सिट छन्। झापा १, झापा २ र झापा ५ रास्वपाले जित्ने सो पार्टीको दाबी छ। मोरङका दुई सिट र सुनसरीका दुई सिट जित्न सकिने दाबी रास्वपा नेताले गरे। यस्तै इलाम १ मा र उदयपुरमा पनि राम्रो हुँदै आएको रास्वपाका कोसी प्रदेश सभापति गोमा तामाङले बताइन्। 

गएको निर्वाचनमा रास्वपाले कोसीमा एक सिट पनि जित्न सकेको थिएन। यसपटक बालेन कोसी प्रदेशबाटै चुनाव लड्ने भएपछि खासगरी तीन वटा जिल्ला झापा, मोरङ र सुनसरीमा प्रभाव बढेको रास्वपा नेताहरूको आकलन छ। कोसीका पहाडी जिल्लामा भने अहिलेसम्म जित्नेगरी माहोल देखिएको छैन। 

झापा ३ मा आफूले जित्ने राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीको दाबी छ। जहाँ पार्टी अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देन चुनावी मैदानमा छन्। यो यसअघि एमालेको सहयोगमा उनले जित्दै आएको क्षेत्र हो। तर यसपटक एमालेले छुट्टै उम्मेदवारी दिँदा लिङ्देनलाई पनि कठिन बन्दै गएको छ। झापाका अरु क्षेत्रमा पनि कडा टक्कर दिने राप्रपाको दाबी छ। 

मोरङ ५ मा यसअघि स्वतन्त्र विजयी भएका योगेन्द्र मण्डल यसपटक राष्ट्रिय ऊर्जाशील पार्टीबाट उम्मेदवार छन्। उनको पनि त्यहाँ जित्ने सम्भावना छ।

सुनसरी १ मा श्रम संस्कृति पार्टीले जित्ने दाबी गरेको छ। रास्वपा प्रदेश सभापति गोमा तामाङ प्रतिस्पर्धामा छिन्। यसअघि सुनसरी १ मा जनता समाजवादी पार्टीका अशोककुमार राई एमालेको सहयोगमा विजयी भएका थिए। 

धरान उपमहानगरपालिकाका पूर्वमेयर हर्क साम्पाङ प्रतिस्पर्धामा आउँदा सुनसरी १ जित्ने सम्भावना बढी रहेको अन्य दलकै आकलन छ। श्रम संस्कृति पार्टीले भने भोजपुर र खोटाङमा पनि कडा टक्कर दिने दाबी छ। 

गएको निर्वाचनमा भन्दा यसपटक नयाँ दलको उदयले अवस्था बदलिँदो छ। गएको निर्वाचनमा कोसीमा प्रत्यक्षतर्फ पहिलो भएको एमालेले समानुपातिकमा पनि सबैभन्दा धेरै मत पाएको थियो। 

एमालेले ६ लाख ४२ हजार ३४ मत ल्याउँदा कांग्रेसले ५ लाख ५५ हजार २२७ मत पाएको थियो। रास्वपाले २ लाख १४ हजार ८१० मत र माओवादी केन्द्रले १ लाख ८८ हजार ६८२ मत पाएको थियो। राप्रपाले पनि कोसीबाट १ लाख ३० हजार ४०३ मत पाएको थियो। 

तर, त्यतिबेलै तेस्रो मत पाएको रास्वपाको प्रभाव तुलनात्मक रुपमा कोसीका पहाडी जिल्लामा विस्तार भइनसकेको देखिन्छ। जुन कुरा रास्वपा पनि स्वीकार गर्छ। 

राजनीतिक विश्लेषकको दृष्टिकोण भने फरक छ। राजनीतिक विश्लेषक एवं प्राध्यापक कृष्ण पोखरेल भन्छन्, ‘यसपटक कुनै पनि राजनीतिक दलले आफ्ना पुराना ‘सेफ जोन’ वा सुरक्षित क्षेत्र भन्न सक्ने अवस्था छैन। हिजो जुन पार्टीको जे स्थिति थियो, आगामी निर्वाचनमा त्यो कायम नरहने निश्चित जस्तै छ। विशेषगरी झापा र मोरङ जस्ता मुख्य जिल्लाहरूमा पुराना दलहरूलाई साख जोगाउनु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको देखिन्छ।’

गएको निर्वाचनमा झापा एमालेमय र मोरङ कांग्रेसमय थियो। पुराना दलहरूको पक्षमा त्यो परिणाम कायम नरहने पोखरेलको विश्लेषण छ। यसपटकको निर्वाचनमा कोसीमा पनि रास्वपा निर्णायक शक्तिका रूपमा उदाउने उनको ठम्याइ छ।

निर्वाचनको प्रचारप्रसार सघन हुन बाँकी रहेकाले अहिले नै अन्तिम परिणामको भविष्यवाणी गर्नु हतारो हुने भए पनि वर्तमान लहरले रास्वपालाई पहिलो शक्तिका रूपमा उभ्याउन सक्ने उनी बताउँछन्। सँगै उनले नेपाली कांग्रेसले पछिल्लो समय आफूलाई नयाँ ढंगले पुनर्जागरण गर्दै ल्याएका कारण पहिलो हुनसक्ने आकलन पनि प्राध्यापक पोखरेलको छ। 

राजनीतिक विश्लेषक आनन्द आचार्य चाहिँ अहिले नै विश्लेषण गर्न हतारो हुने तर्क गर्छन्। उनका अनुसार अहिलेको जनमत निकै गोप्य र तरल छ। मतदाताहरूले नयाँ र पुराना दुवै पक्षको कार्यशैलीलाई सूक्ष्म रूपमा मूल्याङ्कन गरिरहेका छन्।

‘चुनावी अभियानले गति लिएको केही समयपछि मात्रै वास्तविक चित्र स्पष्ट हुने देखिन्छ,’ उनले भने, ‘विशेषगरी आगामी एक हप्ताभित्र मतदाताको झुकाव कुन दिशातिर छ भन्ने कुरा थप प्रस्ट हुन्छ।’ 

आचार्यले अहिले रास्वपा, एमाले र कांग्रेले बाराबरी नै सिटहरू जित्न सक्ने भए पनि श्रम संस्कृति पार्टी र राप्रपाले पनि केही सिट हात पार्ने अनुमान गरे।

अहिलेको चुनावबाट अलग भएका प्रगतिशील लोकतान्त्रिक पार्टीका अध्यक्ष परिषद्का सदस्य सुदन किराती कोसीका पहाडी जिल्लामा मात्रै नभई देशभर नै पहाडी जिल्लामा रास्वपाको प्रभाव कम रहेको बताउँछन्। 

रास्वपालाई कोसीमा हर्क साम्पाङको श्रम संस्कृतिले क्षति पुर्‍याउने कतिपयको तर्कलाई सुदन अस्वीकार गर्छन्। 

‘हर्क साम्पाङको पार्टीले रास्वपालाई भन्दा कम्युनिस्टहरूलाई बढी असर गर्छ र रास्वपाले कांग्रेसलाई बढी असर पार्छ,’ उनी भन्छन्।

कोसीमा यसअघि पहिचानवादीहरूको ठूलो आन्दोलन भएको थियो। उनीहरूले प्रदेशको नाम नै अस्वीकार गर्नेसम्मका अडान लिए। जसको असर पुराना पार्टीहरूलाई पनि पर्‍यो। ताप्लेजुङको पाथीभरामा केबलकार निर्माणको विषयले पनि सिंगो क्षेत्रलाई दुई धारमा विभाजन गर्‍यो।

यसको असर पुराना सबै दलमा देखियो। पक्षविपक्षमा जाहेर गरेका मतकै आधारमा धेरैले पार्टी परित्याग गरे। अहिले ती पहिचानवादीहरू श्रम संस्कृति पार्टीतिर लागेको बुझिएको सुदन बताउँछन्। जो पहिचानवादी थिएनन्, तिनले पुराना दलहरूको विकल्पमा रास्वपा रोजे।

कोसीमा कुलमान घिसिङ नेतृत्वको उज्यालो नेपाल पार्टीले पनि रास्वपालाई हानि पुर्‍याएको रास्वपा नेताहरूको दाबी छ। रास्वपा कोसी प्रदेश कार्यवाहक सभापति तामाङ कुलमान पार्टीमा आउँदा र तुरुन्तै पार्टी छाड्दा असर परेको बताउँछिन्। 

रास्वपाले सभापति रवि लामिछाने र वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाहलाई देश दौडाहा गराएर आफ्नो पक्षमा अझै बनाउने प्रयास गरिरहेको छ। यसअघि बालेन कोसीका झापा, मोरङ, सुनसरीसहित उदयपुर, इलाम, पाँचथर ओखलढुंगा लगायतका जिल्लामा पुगेका थिए। बालेन पुगे पनि पहाडी जिल्लामा भने रास्वपाले सोचेजस्तो प्रभाव बढाउन नसकेको उनीहरू स्वीकार गर्छन्।