युनिकोड
बलिउडका प्रसिद्ध गीतकार, फिल्म निर्माता तथा कवि हुन्– गुलजार। उनको छाप बलिउडमा मात्रै होइन, हलिउडमा पनि छ। ‘तेरे बिना जिन्दगी से नही ख्वाका’, ‘मैने तेरे लिए साथ रंग के सपने’ जस्ता कैयौं हिट गीत लेखेका गुलजारको जीवन यात्रा नामजस्तै सुन्दर भने हुन सकेन।
बाबुका दोस्रो पत्नीका छोरा
१८ अगस्ट १९३४ मा, ब्रिटिस भारत (अहिले पाकिस्तान) को झेलम जिल्लामा माखन सिंह कालरा र सुजन कौरको छोराको जन्म भयो। तत्काल उनको नाम सम्पूर्ण सिंह कालरा राखियो। उनै सम्पूर्ण कालान्तरमा गुलजार नामले संसारभर चिनिए।
माखन सिंहले तीन विवाह गरेका थिए, गुलजार दोस्रो पत्नीका छोरा हुन्। उनको जन्म भएको केही समयपछि नै उनकी आमाको मृत्यु भयो, त्यसपछि उनलाई माखन सिंहकी तेस्रो श्रीमतीले हुर्काइन्।
उनको परिवारको कपडा पसल थियो। केही समयपछि बुबाले दिल्लीको सदर बजारमा झोला र टोपीको पसल खोले। गुलजार पनि बुबासँगै दिल्ली गए। दिल्लीका दिनहरू सम्झँदै उनले भनेका थिए, ‘यहाँ आफू पसलको हेरचाह गर्न गोदाममा सुत्ने गर्थें। त्यसपछि भोलिपल्ट बिहान उठेर घर र त्यहाँबाट स्कुल जान्थेँ। खाना खाएर करिब ८ बजे गोदाममा फर्किन्थेँ। चाँडो सुत्ने बानी पनि थिएन। बत्तीको सुविधा थिएन र समय बिताउने साधन पनि थिएन।’
यो दुःख उनको जीवनमा भने अवसर साबित भयो। गोदामअगाडि पुस्तक पसल थियो, जहाँ किताब भाडामा पाइन्थ्यो। समय बिताउन गुलजारले किताब पढ्न थाले। उनी क्राइम थ्रिलर किताबहरूमा यति मोहित थिए कि रातभर जाग्राम बसेर पूरै किताब पढ्थे।
रवीन्द्रनाथ टैगोरको पुस्तकले जीवन बदल्यो
गुलजार हरेक दिन नयाँ किताब किन्न जान्थे। उनको यो बानीले स्टल मालिक पनि रिसाए। वास्तवमा, स्टल आइपुग्दा एक हप्तासम्म किताब पढ्ने अनुमति थियो। मानिसहरु प्रायः एक वा दुई किताब मात्र पढ्थे, तर गुलजार हरेक दिन नयाँ किताब लिने गर्थे। एक दिन उनीबाट दिक्क भएर स्टलका मालिकले उनलाई रवीन्द्रनाथ टैगोरको पुस्तकको उर्दू अनुवाद दिए। यो किताबले गुलजारको सारा संसार नै बदलिदियो। यही किताब पढेपछि हो- गुलजारले लेखक बन्ने सपना देखेको।
उनी किताबको दुनियाँमा हुर्किरहेका थिए, देशको विभाजन सुरु भयो। विभाजनको भयानक दृश्यले उनीबाट धेरै कुरा खोस्यो, जसको पीडा उनको गीत र कवितामा प्रस्ट देखिन्छ। यसपछि उनी मुम्बई आए र दाजुसँग बस्न थाले।
ग्यारेजमा काम
गुलजारले जीवन धान्न ग्यारेजमा पनि काम गरे। उनले आफ्नो पढाइ छाडे र मुम्बईको भायकुलाको ग्यारेजमा काम गर्न थाले। यहाँ उनको काम दुर्घटनामा क्षति भएका सवारीसाधनमा रङ लगाउनु थियो।
बाँच्नका लागि उनले यो काम सुरु गरेका थिए तर किताब पढ्ने क्रम जारी थियो। काम गरेर बाँकी रहेको समयमा उनी किताब पढ्थे र मनमा आएका विचारलाई कागजमा उतार्थे, जसमा लेख्थे– ‘गुलजार दिनवी’।
जब उनका बुवाले थाहा पाए गुलजारलाई लेख्ने मन छ र उनी यसमा भविष्य बनाउन चाहन्छन्, उनी छोरासँग नमज्जासँग रिसाए। गुलजारलाई सम्झउँदै उनले भने, ‘तिम्रो भविष्य बर्बाद हुन्छ।’ गुलजारले भने आफ्नो बाटो परिवर्तन गरेनन्। उनी कविताको दुनियाँमा नै मग्न रहे।
चलचित्र क्षेत्रमा पहिलो ब्रेक
एक समय गुलजारको रूममेट थिए- देवु सेन। उनी विमल रोयका सहायक थिए। उनले विमल रोय र गुलजारको भेट गराए। चलचित्र ‘बन्दिनी’का सबै गीत लेख्ने जिम्मा शैलेन्द्रले पाएका थिए। यही क्रममा शैलेन्द्रको विमल रोयसँग मनमुटाव भयो। त्यो समय फिल्मको एउटा गीत लेख्न बाँकी थियो। शैलेन्द्रले गीत लेख्न अस्वीकार गरे।
त्यसपछि शैलेन्द्रले देवु सेनलाई गुलजारलाई विमल रोयकहाँ लैजान र उनको ठाउँमा गीत लेख्न आग्रह गरे। देवु सेनले गुलजारलाई विमल रायकहाँ लगे। भेटपछि गुलजारले ‘मोरा गोरा आङ लै ले’ लेखे। लेखेपछि उनले उक्त गीत फिल्मका संगीतकार एसडी बर्मनलाई दिए। एसडी बर्मनले विमल रोयलाई शब्दहरू यसरी सुनाए कि उनी छिटो गाउन राजी भए र यसरी उनको करियरको पहिलो गीत गुलजारको काखमा पर्यो।
यो गीतपछि विमल रोयले गुलजारलाई भने, ‘अब ग्यारेजमा काम गर्नु पर्दैन। त्यहाँ काम गरेर आफ्नो प्रतिभा बर्बाद नगर्नुहोस्। मसँग आउनुहोस्, म फिल्म निर्देशन गर्छु, गीत र संवाद तिमीले लेख्छौ।’ वमल रोयको यी शब्द सुनेर गुलजार रोए। यस्तो घनिष्ठता देखेर गुलजारले उनीसँग सहायक निर्देशकका रुपमा काम गर्न थाले।
फिल्म फ्लप हुँदा डिप्रेसन
१९७१ मा गुलजारले पहिलो फिल्म ‘मेरे अपने’ को निर्देशन गरे। उनले आफ्नो जीवनमा १७ वटा फिल्म निर्देशन गरे। १९९० मा गुलजारले फिल्म ‘हु तू’ निर्देशन गरे। यो फिल्म बक्स अफिसमा सफल भएन। गुलजारले असफलता सहन सकेनन्। उनी डिप्रेसनमा गए। लामो समय डिप्रेसनको सिकार भएका गुलजारलाई यो अवस्थाबाट बाहिर निस्किन उनकी छोरीले साथ दिइन्।
सन् १९७३ मा रिलिज भएको फिल्म ‘कोसिस’मा एक बहिरो र गुंगा जोडीको कथा थियो। यो फिल्मका लागि गुलजार साहबले साङ्केतिक भाषा सिकेका थिए ताकि आफूलाई ती व्यक्तिहरूको भावनासँग जोड्न सकियोस्। त्यसयता उनले बहिरा र गुंगा बालबालिकाका लागि पनि काम गरेका छन्।
गुलजार भोपालको एक एनजीओ ‘एकलव्य फाउन्डेसन’सँग पनि आबद्ध छन्। यो गैरसरकारी संस्थाले शिक्षाको क्षेत्रमा काम गर्छ।
गुलजार र राखीको सम्बन्ध
गुलजार सधैँ भन्छन्- बंगाली जनताको व्यक्तित्वले मलाई गहिरो प्रभाव पारेको छ। त्यसैले उनले बंगाली (राखी गुलजार) सँग बिहे गरे। बिहेअघि राखीले फिल्ममा काम नगर्ने वाचा गरेकी थिइन्। पिंकभिलाको रिपोर्टअनुसार बिहे गरेको एक वर्षपछि राखीले छोरी मेघनालाई जन्म दिइन्। केही समय उनी छोरीको हेरचाहमा व्यस्त भइन्, तर उनको मन फेरि फिल्मले तान्यो। यसैबीच यश चोपडा राखीलाई फिल्म ‘कभी कभी’को अफर लिएर आए। राखीलाई फिल्मको कथा पनि मन पर्यो।
यता, गुलजार फिल्म ‘आँधी’को सुटिङका लागि कश्मीर गएका थिए। राखीलाई न सोधी फिल्म साइन गर्न मन लागेन, त्यसैले कश्मीर गइन्। फिल्मकी नायिका सुचित्रा सेन र गुलजारबीच राम्रो मित्रता थियो। एक दिन साँझ फिल्मको सम्पूर्ण टिम सँगै बसिरहेको थियो। सञ्जीव कुमारले धेरै मदिरा पिएका थिए। पार्टीको अन्त्यमा सुचित्रा कोठामा जानको लागि उठेपछि सञ्जीवले उनको हात समाए। कुरा बिग्रन नदिन गुलजार सुचित्रालाई कोठामा छाड्न गए।
राखीलाई यो दृश्य मन परेन। उनले यी दुईबीच अन्य कुनै सम्बन्ध रहेको आशंका गरिन्। उनले गुलजारलाई सुचित्रासँग अनैतिक सम्बन्ध रहेको आरोप लगाइन्। राखीको आरोपबाट उनी निकै दु:खी भए र राखीलाई थप्पड हाने। गुलजारको थप्पडले राखी नराम्रोसँग रिसाइन्। उनले त्यसपछि गुलजारलाई नसोधि यश चोपडाको फिल्म साइन गरिन्।
यो घटनापछि राखी गुलजारसँग छुट्टिएर छुट्टै घरमा बस्न थालिन्। तर, उनीहरुले कहिल्यै सम्बन्धविच्छेद गरेनन्। छोरी मेघनाका लागि आज पनि उनीहरुले सम्बनन्धविच्छेद गरेका छैनन्। उनीहरु हरेक समारोह सँगै मनाउँछन्।
गुलजारले एक अन्तर्वार्तामा आफ्नी श्रीमतीसँग यति वर्षसम्म छुट्टिए पनि कहिल्यै अलग हुन नसकेको बताएका थिए। गुलजारले भनेका थिए, ‘अहिले पनि हरेक २/३ घण्टामा हाम्रो बहस हुन्छ। मलाई लाग्छ- यो पनि राम्रो छ। त्यो माया के हो जसमा झगडा हुँदैन। राखी जे मन लाग्छ, त्यही गर्छिन्। म जे चाहन्छु- त्यही गर्छु। सबै असल साथीहरू यसरी बाँच्छन्।’
छुट्टिएपछि राखीले स्टारडस्टसँगको अन्तवार्तामा भनेकी थिइन्, ‘हामी विवाहित जोडीभन्दा राम्रो जीवन बाँचिरहेका छौँ। म र गुलजार सधैँ एकअर्काको लागि त्यहाँ छौँ। उसले मलाई अझै पनि आफ्नी श्रीमती जस्तै व्यवहार गर्छ। उसले मलाई फोन गरेर भन्यो- आज बेलुका ४ जना साथी घरमा खाना खान आउँदै छन्। उनीहरूका लागि घरमा राम्रो खानेकुरा छैन, त्यसैले तिमी छिट्टै आएर झिँगा करी बनाऊ।’ उसलाई खीर धेरै मन पर्छ र म उसको लागि खीर बनाउछु।’
बुबाको अस्थी ५ वर्षसम्म सुरक्षित
गुलजारले ५ वर्षसम्म बुबाको अस्थी (खरानी) जोगाएर राखेका थिए। उनले ‘हाउसफुल : द गोल्डेन इयर्स अफ बलिउड’ नामक पुस्तकमा आफ्नो बुबाको निधन हुँदा उनी मुम्बईमा रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनले यो कुरा २ दिनपछि थाहा पाए। उनका भाइ फ्लाइटबाट दिल्ली गएका थिए तर पैसा नहुँदा उनले रेल समातेका थिए जसका कारण २४ घण्टा ढिला भएको थियो। दिल्ली पुग्दा उनका भाइले बुवाको अन्तिम संस्कार गरिसकेका थिए। गुलजारले त्यतिबेला आफ्नो बुवाको खरानी राखेका थिए। उनका नजिकका साथी विमल दाको ५ वर्षपछि मृत्यु भएपछि उनले विमल दासँगै बुवाको खरानी विसर्जन गरेका थिए।
दुई युवतीद्वारा गलत कविताका लागि गुलजारको प्रशंसा
युवा पुस्ता पनि गुलजारका कविता र गीतका फ्यान छन्। सन् २०१९ मा हिन्दुस्तान टाइम्ससँगको कुराकानीमा गुलजारले यससँग सम्बन्धित एउटा हास्यास्पद किस्सा सेयर गरेका थिए। उनले भनेका थिए, ‘मेरो घरमा दुई केटी आएका थिए। उनले मलाई धन्यवाद दिए र मलाई भने कि मैले लेखेको कविताले उनको जीवन परिवर्तन गर्यो। उनले कविताको नाम भने महिला पनि अनौठा हुन्छन्। यो नाम सुनेर मैले त्यस्तो कविता लेखेको छैन भनेँ। उनी यो कुरा मान्न तयार थिइनन्।’
यो कविता कसैले गुलजारको नाममा प्रकाशन गरेको थियो। गुलजारले थप भने, ‘यो देखेपछि म दाबीका साथ भन्न सक्छु- मेरो नाममा इन्टरनेटमा आएका सबै कविता मेरा होइनन्।’
प्रतिक्रिया