पाकिस्तानले किन रोक्न सकेन भारतका क्षेप्यास्त्र?

तपाईंलाई इजरायलको प्रसिद्ध वायु रक्षा प्रणाली 'आइरन डोम' वा 'डेभिड्स स्लिङ'बारे थाहा होला, जसलाई उन्नत मिसाइल ढाल भनिन्छ।

इरानबाट भएको क्षेप्यास्त्र आक्रमण होस्, हमासले प्रहार गरेको रकेट होस् वा हुथी विद्रोहीहरूको ड्रोन होस्, इजरायली हवाई क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेबित्तिकै यी स्वचालित रक्षा प्रणालीको सहयोगमा हावामै ध्वस्त पारिन्छन्।

युद्धको अवस्थामा कुनै पनि देशको वायु रक्षा प्रणाली धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रतिरक्षा प्रणालीमा एन्टी-मिसाइल प्रणालीका साथै रडार र आक्रमणकारी विमान पत्ता लगाउन र ट्र्याक गर्न अन्य उपकरण समावेश छन्।

मंगलबार राति भारतले 'अपरेसन सिन्दूर'अन्तर्गत पाकिस्तान र पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरका धेरै ठाउँमा आक्रमण गर्‍यो। जसलाई भारतले 'आतंकवादी लुक्ने ठाउँ'लाई लक्ष्य बनाइएको दाबी गरेको छ।

भारतले यो कारबाही अप्रिल २२ मा जम्मु-कश्मीरको पहलगाममा २६ पर्यटक हत्या गर्ने व्यक्तिहरूविरुद्ध मात्र गरिएको दाबी पनि गरेको थियो।

तर पाकिस्तानी सेनाले  मे ६ बिहान १:०५ बजेदेखि १:३० बजेसम्म चलेको कारबाहीमा पाकिस्तान र पाकिस्तान प्रशासित कश्मीरका मस्जिद र सर्वसाधारणलाई निशाना बनाइएको दाबी गरेको छ।

भारतले आक्रमणमा कस्तो प्रकारका हतियार प्रयोग गरिएको थियो भनेर स्पष्ट पारेको छैन, तर पाकिस्तानी सैन्य प्रवक्ता लेफ्टिनेन्ट जनरल अहमद शरिफ चौधरीले भारतले ६ स्थानमा विभिन्न हतियार प्रयोग गरेर कुल २४ आक्रमण गरेको बताएका छन्।

पाकिस्तानी सेनाका प्रवक्ताले भारतको क्षेप्यास्त्र आक्रमणको जवाफमा पाकिस्तानले पाँच भारतीय वायुसेनाका लडाकु विमान र एउटा ड्रोन खसालेको दाबी पनि गरेका छन्। 

भारतले यो दाबीमा अहिलेसम्म जवाफ दिएको छैन। 

क्षेप्यास्त्र खसेको घटना पहिलो होइन
भारतबाट पाकिस्तानी भूमिमा क्षेप्यास्त्र खसेको यो पहिलोपटक होइन।

मार्च २०२२ मा भारतको ब्रह्मोस मिसाइल पाकिस्तानको पन्जाब प्रान्तको मियाँ चान्नु सहरनजिक खसेको थियो। यद्यपि, कुनै हताहत भएन।

भारतले भने यस घटनाबारे विज्ञप्ति जारी गरी क्षेप्यास्त्र गल्तीले पाकिस्तानतर्फ प्रहार गरिएको बताएको थियो।

पाकिस्तानी सेनाको इन्टर-सर्भिसेज पब्लिक रिलेसन्स (आईएसपीआर) का महानिर्देशक बाबर इफ्तिखारले मिडियालाई विस्तृत जानकारी दिँदै पाकिस्तानी क्षेत्रमा प्रवेश गरेको 'भारतीय क्षेप्यास्त्र' सतहदेखि सतहमा प्रहार गर्ने सुपरसोनिक क्षेप्यास्त्र भएको बताएका थिए।

त्यतिबेला पाकिस्तानले प्रारम्भिक अनुसन्धानबाट उक्त क्षेप्यास्त्र सुपरसोनिक क्रुज क्षेप्यास्त्र भएको र ध्वनिको गतिभन्दा तीन गुणा छिटो यात्रा गर्न सक्ने खुलासा भएको दाबी गरेको थियो।

यो क्षेप्यास्त्र ३ मिनेट ४४ सेकेन्डसम्म पाकिस्तानी सीमाभित्र रहेको दाबी पनि गरिएको थियो। त्यसपछि यो पाकिस्तानी सीमाभित्र १२४ किलोमिटर टाढा पुगेर ध्वस्त भयो।

पाकिस्तानी सैन्य स्रोतहरूले पाकिस्तानको वायु रक्षा प्रणालीले भारतीय सहर सिरसाबाट प्रक्षेपण गरिएको क्षेप्यास्त्रको तुरुन्तै निगरानी गर्न थालेको दाबी पनि गरेका थिए। यसको सम्पूर्ण उडान अवधिभर निरन्तर निगरानी गरिएको थियो।

बालाकोटपछि दुवै देशले बढाए रक्षा खरिद 

पाकिस्तानी सेनाले भारतको पछिल्लो आक्रमणको बदला लिन दुई राफेल विमान खसालेको दाबी गरेको छ, तर भारतले यसबारे कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।

यसैबीच लन्डनस्थित इन्टरनेसनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्राटेजिक स्टडिजका अनुसार सोही अवधिमा पाकिस्तानले चीनबाट कम्तीमा २० वटा आधुनिक जे-१० लडाकु विमान प्राप्त गरेको छ, जसमा पीएल-१५ मिसाइल छन्। 

२०१९ पछि भारतले रुसी एस-४०० विमानविरोधी क्षेप्यास्त्र प्रणाली प्राप्त गर्‍यो भने पाकिस्तानले चीनबाट एचक्यू-९ वायु रक्षा प्रणाली पायो। 

रेडियो पाकिस्तानका अनुसार, पाकिस्तानी वायुसेनाले हालै विज्ञप्तिमा भनेको छ- यसको हवाई रक्षा क्षमतामा 'उन्नत हवाई प्लेटफर्म, उच्चदेखि मध्यम उचाइमा वायु रक्षा प्रणाली, मानवरहित लडाइँ हवाई सवारीसाधन समावेश छन्।' साथै यसमा अन्तरिक्ष, साइबर र इलेक्ट्रोनिक युद्धका साथै कृत्रिम बुद्धिमत्ता सञ्चालित प्रणाली पनि छन्।

तर भारतले पाकिस्तानमा आक्रमण गरेपछि केही महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठेका छन्।

पाकिस्तानको वायु रक्षा प्रणालीले भारतबाट आउने क्षेप्यास्त्रहरूलाई उल्लेखनीय हदसम्म रोक्न सक्षम छ? अनि पाकिस्तानले भारतबाट आएका क्षेप्यास्त्रलाई आकाशमै किन नष्ट गर्न सकेन?

पाकिस्तानको वायु रक्षा प्रणालीले मिसाइल रोक्न सक्छ?

उनका अनुसार पाकिस्तानले आफ्नो रक्षा प्रणालीमा धेरै क्षेप्यास्त्र प्रणाली समावेश गरेको छ, जसमा चिनियाँ निर्मित एचक्यू-१६एफई प्रतिरक्षा प्रणाली पनि समावेश छ, जसले पाकिस्तानलाई आधुनिक रक्षा क्षेप्यास्त्र प्रणाली क्षमता प्रदान गर्दछ र सतहबाट सतहमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र, क्रुज क्षेप्यास्त्र र युद्धपोतविरुद्ध प्रभावकारी छ।

तर हावाबाट जमिनमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र रोक्ने प्रतिरक्षा प्रणाली भने छैन।

यद्यपि, भारतले क्षेप्यास्त्र हावाबाट प्रहार गरेको हो कि जमिनबाट, थाहा छैन।

पूर्वएयर कमोडोर आदिल सुल्तानका अनुसार विश्वमा अहिलेसम्म त्यस्तो रक्षा प्रणाली छैन, जसले पूर्ण सुरक्षा प्रदान गर्न सकोस्।विशेष गरी यस्तो अवस्थामा जब पाकिस्तान र भारतजस्ता देश सीमा साझा गर्छन् र केही ठाउँमा दूरी केही मिटर मात्र हुन्छ।

उनले हावाबाट जमिनमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र आक्रमण रोक्न १०० प्रतिशत नै असम्भव रहेको बताए। 

उनका अनुसार कुनै पनि रक्षा प्रणालीमा एकै समयमा फरक दिशाबाट आउने क्षेप्यास्त्र रोक्न सक्ने क्षमताको सीमा हुन्छ।

उनले भने, ‘यी आधुनिक प्रतिरक्षा प्रणाली धेरै प्रभावकारी भए पनि २५  सय किलोमिटरभन्दा बढी लामो पूर्वी सीमामा यस्तो प्रतिरक्षा प्रणाली स्थापना गर्न सम्भव छैन, जसले गर्दा त्यहाँ कुनै पनि क्षेप्यास्त्र प्रवेश गर्न सक्दैन भन्ने कुरा १०० प्रतिशत निश्चित गर्न सकियोस्।’

आदिल सुल्तानका अनुसार त्यसो गर्न अर्बौं डलर आवश्यक पर्छ र सीमानजिक भएका कारण यो धेरै प्रभावकारी हुँदैन। 

हावाबाट सतहमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र रोक्न किन गाह्रो छ?
इकरामुल्लाह भट्टीका अनुसार भारतले यी क्षेप्यास्त्र हावाबाट जमिनमा प्रहार गरेको हुन सक्छ र हावाबाट जमिनमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र आजकल धेरै आधुनिक भइसकेका छन्।

उनले भने, ‘तिनीहरूको गति धेरै उच्च भएको छ, म्याक ३ (३,६७५ किमी/घण्टा) देखि म्याक ९ (११,०२५ किमी/घण्टा) सम्म र अमेरिका, रुस वा चीनलगायत कुनै पनि देशसँग यस्तो उच्च गतिको मिसाइल रोक्न सक्ने क्षमता छैन।’ 

इक्रामुल्लाह भट्टीका अनुसार हावाबाट प्रहार गरिएका क्षेप्यास्त्र रोक्न अर्को कठिनाई भनेको तिनको उडान अवधि धेरै छोटो हुनु र प्रतिक्रिया दिन धेरै सीमित समय हुनु हो। यसविपरीत जमिनबाट जमिनमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र रोक्न सकिन्छ, किनभने तिनीहरूको उडान अवधि लामो हुन्छ।

पाकिस्तानी वायुसेनाका पूर्व एयर कमोडोर आदिल सुल्तान संसारका कुनै पनि रक्षा प्रणालीले भौगोलिक रूपमा जोडिएका प्रतिद्वन्द्वी देशबाट हुने आक्रमण १०० प्रतिशत नै रोक्न नसक्ने बताउँछन्। 

यद्यपि, उनले यसले क्षति कम गर्न सक्ने बताए।

आदिल सुल्तानका अनुसार यस्तो प्रतिरक्षा प्रणालीमा आक्रमण कस्तो हुन्छ भनेर जान्नु पनि महत्त्वपूर्ण छ। यदि एकै समयमा फरक-फरक दिशाबाट हावाबाट जमिनमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र प्रहार गरिएमा राडारमा तिनीहरूलाई पहिचान गर्न र तुरुन्तै प्रतिक्रिया दिन अलि गाह्रो हुन्छ।

तर सतहबाट सतहमा प्रहार गर्ने क्षेप्यास्त्र वा क्रुज क्षेप्यास्त्रको तैनाथी थाहा हुन्छ र तिनमा नजर राख्न सकिन्छ। 

एयर कमोडोर आदिल सुल्तानका अनुसार लडाकु विमानसँग हावामा युद्धको अवस्था एकदमै फरक हुन्छ। 

उनी भन्छन्, ‘जमिनबाट हावा वा जमिनबाट जमिनमा प्रहार गर्ने प्रतिरक्षा प्रणालीमा तपाईंलाई यी क्षेप्यास्त्ररूको क्षमता, सम्भावित प्रक्षेपण तथा स्थानबारे थाहा हुन्छ। तर हवाई युद्धमा हामीलाई थाहा हुँदैन कि कहाँबाट के प्रहार हुन्छ र आफूलाई सबैतिरबाट बचाउन सकियोस्।’ बीबीसी हिन्दीबाट