दुर्लभ बाजाहरूको सुलभ सङ्ग्रहालय (फोटोफिचर)

लोक बाजा सङ्ग्रहालयले गाउँगाउँबाट पुराना बाजा खोजेर सङ्कलन-संरक्षण गर्छ


तपाईं त्रिपुरेश्वर धेरै पटक जानु भएको होला! तर त्यहाँबाट थापाथलीतिर बढ्नेबित्तिकै दाहिनेतर्फ एउटा गजबको सङ्ग्रहालय छ भन्ने जानकारी नहुन पनि सक्छ। हो, त्यहाँ छ, लोकबाजा सङ्ग्राहलय। एक, दुई, तीन गर्दागर्दै त्यहाँ सङ्कलित बाजाहरूको संख्या आजको मितिमा ५ सय ४० पुगेको छ। सङ्ग्राहलयमा करिब ६ सय लोकबाजाहरू सङ्कलित छन्। ०७२ सालको भुइँचालोले तीमध्ये ६० बाजा नष्ट बनायो। त्यसअघि त्यहाँ बाजाको संख्या ६ सय पुगिसकेको थियो।

दुई दशकदेखि कँडेल दुर्लभ बाजाहरूको सुलभ सङ्कलनमा दत्तचित्त भएर लागिरहेका छन्

सङ्ग्राहलयमा भएका मध्ये तराईतिर डोमहरूले बजाउने घुर्ना बाजा नेपालको प्राचीनतम बाजा भएको अध्यक्ष रामप्रसाद कँडेल बताउँछन्। एक हातजति लामो रेटेर बजाउने यो एकतारे र दुई तारे दुबै हुन्छ। यसको तार र रेट्ने दुबैमा घोडाको पुच्छर प्रयोग हुन्छ।

यसबाहेक कपाली जातिले बजाउने पूजा मोहाली, थारु बाजा रेउनीलगायत तीनतारे सारङ्गी, बयल घण्ट, मृदङ्ग, रानी मादल, पिवांचा जस्ता लोपोन्मुख र कम प्रयोगमा आएका बाजागाजाहरू नै सङ्ग्राहलयका प्रमुख आकर्षण रहेको अध्यक्ष बताउँछन्।

कँडेलका अनुसार, ‘कुई कुई बज्छ तीनतारे सारङ्गी’ गीत नै छ। यो बाजाबारे साहित्यकार लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र भवानी भिक्षुले चर्चा गरेका थिए। तर नयाँ पुस्तालाई यसबारे धेरै जानकारी छैन।

बुढाखाडा बित्दै जानु, यी बाजाबारे सोधखोज गर्न प्रेरित गर्ने खालको पाठ्यक्रम नहुनु जस्ता कारण नेपाली बाजागाजा र सङ्गीत संस्कृति क्रमशः लोप हुँदैछ। जे जति बाँकी छन् ती लिपिमा नभएर केही सांस्कृतिक गतिविधि र मौखिक परम्पराका रूपमा मात्रै भेटिने अवस्था छ।यसका लागि राज्यले नेतृत्व लिएर ठोस काम गर्न सकेको छैन। 

यस्तै चासो र चिन्ताले जन्मिएको लोकबाजा सङ्ग्रहालयले नेपाली सङ्गीत संस्कृतिको अध्ययन र अभिलेखीकरणका लागि विविध गतिविधि गर्दै आएको छ। सङ्ग्रहालयले विभिन्न समूहसँग नजिक रहेर अन्तर्राष्ट्रिय लोक सङ्गीत फिल्म महोत्सवको आयोजना समेत गर्दै आएको छ। यसै महिना यसको छैठौँ संस्करण सम्पन्न भएको थियो।

हाल पार्टटाइमर २५ जना स्वयम्सेवीले सङ्ग्रहालयको काममा सघाइरहेछन्। उनीहरूको मुख्य काम जिल्लामा गएर सङ्गीत संस्कृतिको अध्ययन गर्ने र त्यसको अभीलेखीकरण गर्ने हो। कुनै बाजा र त्यसको प्रयोग गर्ने समुदायबारे केही महिनामै धेरै कुरा थाहा हुने त कुनै कुनै जानकारी पाउन वर्षौ लाग्ने कँडेल बताउँछन्।

उनका अनुसार, शंखशीला बाजाबारे जानकारी बटुल्न झन्डै ७ वर्ष लागेको रहेछ। यो बाजाको विशेषता के त? ‘मान्छे मरेको बेला, बालाचतुर्दशी, शिवरात्री आदि समयमा बजाउने ढुंगे बाजा हो यो। बाग्लुङ, ज्यामिरेघाट, अमलाचौरको र फलेबासको साँधमा फेला परेको यो बाजाको अध्ययनका लागि सोचेभन्दा बढी नै समय लाग्यो।’

सङ्ग्रहालयले दुर्लभ बाजाहरू गाउँमै कम भएकोले सकेसम्म नयाँ बनाउन लगाएर ल्याउँछ। त्यो सम्भव नभए पुरानो र बिग्रेको बाजा ल्याएर काठमाडौँमै नयाँ बनाउँछ। दुई दशकदेखि कँडेल दुर्लभ बाजाहरूको सुलभ सङ्कलनमा दत्तचित्त भएर लागिरहेका छन्।

सङ्ग्राहलयमा बाजाको सङ्कलन बढ्दै गए पनि त्यसको उपयोगिताबारे भने उल्लेख्य नतिजा हात पार्न लामो समय लाग्ने भएकाले यो काममा धैर्यको खाँचो पर्ने कँडेलको अनुभव छ। अनुसन्धान गर्ने विद्यार्थी र विदेशीहरूमा बाजाप्रति बढी चासो रहेको छ भन्दै उनले थपे, ‘नयाँ पुस्ताका केही कलाकारले हाम्रो संस्कृति र बाजालाई महत्व दिए पनि नयाँ पुस्तालाई यसप्रति आकर्षित गर्न हामीजस्तो एउटा संस्थाको प्रयास मात्रैले पुग्दैन।’

तस्बिरः सन्देश दुमरु

प्रकाशित २४ मंसिर २०७३, शुक्रबार | 2016-12-09 15:47:00

प्रतिकृया दिनुहोस

  • मनिता प्रधान श्रेष्ठ

    मनिता, एसियाली जुडोकी नेपाली च्याम्पियन

    एसियाली जुडो जित्ने राष्ट्रिय खेलाडी हुनुअघिको उनको पृष्ठकथामा पनि पारिजात जोडिन आइपुग्छिन्। मूलथलो पाँचथर भएकी मनिता बन्दी सहायता नियोग (पाम)मा...

  • डा. कमला सांकृत्यायनको बधुशिक्षा–विश्लेषण

    बधूशिक्षा कविको एउटा आकस्मिक रचना हो। यस रचनालाई तयार पार्ने प्रेरणा कवि भानुभक्तले मित्र तारापतिका घरमा आधा रातमा चलेको सासु बुहारीको कलहबाट पाए।...

  • बाजुरका बालकहरुसँग कुराकानी गर्दै लेखिका

    नेपाललाई छाउपडीले चिनाउन बन्द गरौं

    समस्याको हल स्थानीय स्तरमै निक्लनु पर्छ। कानुन लागु गराउन पनि स्थानीय समाज र सरकार बलियो हुनुपर्छ। नेपालको नाम बदनाम गराएर आफ्नो नाम चम्काएर...

  • तारा पराजुली

    एक कविको अर्को अध्याय अर्थात् उपमेयर

    गाउँघरमा एक जुझारू युवा नेतृ तथा सामाजिक अभियन्ताको समेत पहिचान बनाएकी ताराको मुख्य पेशा भनेको शिक्षण हो। अन्य स्थानीयसँगको संयुक्त साझेदारीमा...

  • युग पाठक

    युग पाठकको बहुचर्चित पाठक–पत्र

    पूँजीपतिहरूको पोल्टोमा ठूला संचारमाध्यामहरू हुन्छन्। प्रेस स्वतन्त्रताको कुरो त नारा मात्रै हो, व्यवहारमा पूँजीपतिहरूको इन्ट्रेस्टमा संचारसंस्थाहरू...

  • डेभिएन्टआर्ट

    बेचैन बोधनाथ

    बोधनाथले प्रजातन्त्र र मानवअधिकारको रक्षा गर्ने नाममा लगेको रकमको दुरूपयोग गरेकोबारे सोमले विस्तारमा सुनाए। दस बाह्र दिन परिवारलाई भारत वा अन्यत्रै...

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

प्रविधि

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • सन्दिप प्रतियोगिताकै उत्कृष्ट नेपाली खेलाडी

    नेपाली युवा क्रिकेटर सन्दिप लामिछाने फेरि एकपटक चर्चामा छन्। सिंगापुरमा आयोजित एसिया क्षेत्रको यू–१९ विश्वकप छनौटका खेलमा एकपछि अर्को गर्दै...

  • चिनियाँ परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता लु खाङ्ग

    भारतले जति छिटो कुरा बुझ्छ, उति छिटो दोक्लम विवाद सुल्झिन्छः चीन

    चीन–भारत सीमा क्षेत्र, सिक्किमको दोक्लाम क्षेत्रमा महिनौँदेखि जारी विवाद अझै तत्काल सुल्झिने छाँटकाँट छैन। जारी समस्याको समाधान निकाल्न भारत नै...

  • म्याग्दीको रघुगंगा गाउँपालिका–३ राहुघाटमा भरतबहादुर मल्ल

    बयरको झाडी र सिरु फाँडेर बनाइएको नमूना कृषि फार्म

    “हिजो विदेशमा पसिना बगाइयो, तर उपलब्धि खासै भएन, केही गरौँ भन्ने सोचले कृषिमा लागेको हुँ, अहिले आफ्नै परिवारसँग बसेर सहजरुपमा दैनिकी चलाउन सकेको...

  • यू-१९ विश्व कपमा छनोट हुन सकेन नेपाल

    एसिया क्षेत्रको छनोटमा विजेता राष्ट्रले यू–१९ विश्वकपमा छनोट हुन पाउने प्रावधान थियो। सोही प्रावधान बमोजिम अपराजितले रहेको अफगानिस्तानले यू–१९...