पुस्तक समीक्षा

छाउ थितिको आख्यान अर्थात् 'छाउघर'

कलाले २२ दिनसम्म विद्यालय छुटाउँछिन् तर छाउगोठ नै उनको नयाँ पाठशाला बन्न पुग्छ



नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा थाँती बसेको छाउपडी प्रथा र किशोरी–महिलाहरुले भोग्नुपरेको पीडाबारे सञ्चारमाध्यममा बेलाबेला खबर आइरहन्छन्। त्यस क्षेत्रमा महिनावारी र सुत्केरी जस्ता जैविक प्रक्रियालाई देउतासँग जोडेर पाप र धर्मको नाममा छाउप्रथा चलाइएको पाइन्छ। युवा उपन्यासकार राज सरगमले आफ्नो 'छाउघर' उपन्यासमा यिनै सामाजिक समस्यालाई नजिकबाट केलाउने प्रयास गरेका छन्।

रेडियो, पत्रपत्रिका, टेलिभिजन र अनलाइन सञ्चारमाध्यममा बेलाबेला आइरहने छाउपडीका घटना र सन्दर्भहरु अहिले 'किल्से' बनिसकेका छन्। त्यस अर्थमा उपन्यासभित्र कुनै नौलोपन नदेखिएको जस्तो महसुस हुन्छ। तर सुनिरहेका घटनाहरु जस्तै भएपनि उपन्यासकारले कथामा आफ्नो लेखाइको शिल्पले उपन्यासलाई पृथक बनाएका छन्।

उपन्यासकी मूल पात्र रहेकी कलामार्फत् उपन्यासकारले छाउपडीका विभिन्न घटनाक्रमलाई मूर्त रुप दिने प्रयास गरेका छन्। साथै, उनले छाउपडी प्रथाले बालमनोविज्ञानमा पार्ने परिवर्तनबारे चित्रण गरेका छन्। एक १२ वर्षकी केटीलाई छाउगोठमा बस्न पर्दा देखापर्ने मानसिक द्वन्द्वलाई उपन्यासकारले न्यायपूर्ण वकालत गरेको देखिन्छ।

पहिलो पटक महिनावारी भएकी कलालाई आफूलाई के भएको हो थाहा पनि नहुँदै २२ दिनसम्म छाउगोठमा बस्न् लगाइन्छ। कहिले परिवारबाट अलग नभएकी कलाको मनमा शरीरबाट रगत बग्दैमा किन छाउगोठमा बस्न पर्ने, भगवान किन रिसाउने जस्ता कुराहरु खेल्न थाल्छन्। चुलबुले र चञ्चले स्वभावकी कलाको बालखा व्यवहारमा छाउगोठ पसेसँगै एकाएक मानसिक परिवर्तन आउन सुरु हुन्छ। छाउ भएसँगै मान्छेहरुले कलालाई 'अब तिमी ठूली भयौ' भनेझैँ छाउगोठको २२ दिनसम्मको बसाइमा उनका सोचाइहरुमा पनि परिवर्तन हुन थाल्छन्। घटनाक्रमको सुरुवात गर्ने क्रममा लेखक सरगमले महिनावारी सुरु हुँदा हुने शारीरिक पीडाहरुलाई वर्णन गरेका छन्। तर छाउ भएको पछिल्ला दिनमा भने छाउगोठ बस्न पुगेकी कलामा भएको मानसिक परिवर्तनमा नै उनी रुमलिन्छन्।

छाउगोठमा बस्न पुगेकी कलाले २२ दिनसम्म विद्यालय पनि छुटाउँछिन् तर छाउगोठ उनको नयाँ पाठशाला बन्न पुग्छ। उनले बाजेको देवता रिसाउने कुरा, भगिरथी दिदीबाट प्रेम, छाउका विषयमा विविध कुराहरु छाउगोठ मै सिक्छिन्, त्यहीँ उनले पाउँछिन् विद्यालयमा पनि नसिकेको ज्ञान। त्यहीँ उनले भोग्छिन् आफूलाई भन्दा बढी माया गर्ने इजा, बुवा र भाइसँग बिछोडिनुको पीडा; साथीहरुसँग भेट्ने छट्पटी। जसरी विद्यालयमा अंकगणितहरु सिकिन् उनले छाउगोठमा उनले जीवनलाई नजिकबाट नियाल्ने र बुझ्ने मौका पाइन्।

कहिले आफ्नो परिवारबाट नअलग्गिएकी कलाको छाउगोठ नै बस्ने, सुत्ने  र डरमा लुक्ने ठाउँ हुन्छ। आफूलाई त्यस्तो पीडाको समयमा आश्रय दिएको हुँदा उनले छाउगोठलाई नै 'छाउघर' भनेर सम्बोधन गर्न थाल्छिन्।

छाउपडी प्रथाबारे सुदुरपश्चिका मान्छेहरु आफै पनि निराश छन्। धेरैले महसुस पनि गरेका छन्, यो प्रथा नभई कु-प्रथा हो भनेर। सर्पको डसाइले युवतीहरु मर्दा पनि उनीहरु समाजको भय र डरले यो प्रथाबाट टाढा रहन र यसको विरोध गर्न सकेका छैनन्। यही कुरा 'छाउघर'मा पनि देखिन्छ।

'छाउघर' एउटी १२ वर्षीय केटीले छाउपडी प्रथाप्रति विद्रोह गरेको कथा पनि हो। छाउगोठमा सबैभन्दा बढी नजिक भएकी भगिरथी दिदीको सर्पको टोकाइले मृत्यु भएपश्चात् कला अझ विद्रोही भएर देखा पर्छिन्। उनले आफ्नी इजालाई 'मलाई छाउघर मर्न पठाएका हुन्' जस्ता प्रश्न गर्छिन्। उनको विद्रोह उत्कर्षमा त त्यतिबेला पुग्छ जब उनलाई २२ दिन हुँदा परिवारले भित्र्याउन खोज्छन्। उनी अर्को पटक महिनावारी हुँदा आफूलाई पुन: छाउगोठ जान नलगाउने सर्तमा अडिग रहन्छिन् तर परिवारले उक्त कुरा स्वीकार नगर्दा घर फर्कनुको सट्टा उनी भाग्छिन्। अन्त्यमा, देउता रिसाउने भय बोकेका कलाका बाजे पनि उनलाई छाउगोठ नपठाउने कसम खाँदै कलाको पछिपछि दौडिन्छन्।

छाउघर उपन्यास

छाउघर उपन्यास

'छाउघरमा'  उपन्यासकारले पात्रलाई पनि जीवन्त बनाइदिएका छन्। लेखकले पात्रलाई पाठकको नजिक ल्याएका छन् र हामीलाई तिनको संसारमा प्रवेश गर्न बाध्य बनाएका छन्। यसो त उपन्यासकार एक पुरुष भएर पनि महिलाको पीडालाई पृथक ढंगले प्रस्तुत गर्न सफल छन्। अझ उनीहरुका जीवनमा घट्ने घटनाहरु त उनले आफैँले भोगे जस्तो गरी लेखिदिएका छन्। उपन्यास पढ्दा कुनै समय पनि यो पुरुषले लेखेको कथाझैँ नलाग्नु उपन्यासको सबल पक्ष हो।

छाउघरका पात्रहरुजस्तै पात्रहरुको संवाद पनि उत्तिकै जीवन्त छन्। पश्चिममा प्रयोग हुने डोटेली भाषाको प्रयोगले पात्रहरुको संवाद अझ् जीवन्त तुल्याइदिएको छ। तर, यिनै भाषाले पाठकहरुलाई गतिसहित पढ्न भने अलिक जटिल बनाएको छ। उपन्यासमा एक-दुई ठाउँमा उस्तै प्रकारका परिस्थिति दोहोर्‍याइएजस्ता लाग्छन्, घटनाहरु नाटकिय ढंगले घटाइएका जस्ता- जस्तो कि भागीरथीको छाउघरमा रहने अन्तिम रातमा सर्पले टोकेर मृत्यु हुनु। यी एक–दुई प्रसंग छाडी उपन्यासमा मन नपराइने खोट खासै छैनन्।

समग्रमा सुदुरपश्चिममा विद्यमान छाउपडी प्रथालाई अनुसन्धान गरेर एउटा सुन्दर पुस्तक निर्माण गरेका राज सरगमको यो पुस्तक पाठकको मनमा सजिलै बस्छ। पाठकको मात्र होइन, उपन्यासले समीक्षकको पनि मनमा बास बसेर मदन पुरस्कार र पद्मश्री पुरस्कारको सूचीमा समेत आफ्नो स्थान बनाइसकेको छ।

प्रकाशित २७ साउन २०७४, शुक्रबार | 2017-08-11 14:35:37

प्रतिकृया दिनुहोस

Loading...
Loading...

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • चुनाव जितेपछि बिन्दास मुडमा बाबुराम र हिसिला

    गोरखा–२ मा विजय हासिल गरेपछि चुनावी धपेडीबाट मुक्त हुन नयाँशक्ति पार्टीका संयोजक बाबुराम भट्टराई सुटुक्क काभ्रे पुगेका छन्।

  • देउवा र गच्छेदार

    देउवा र गच्छदारको ‘डबल ह्याट्रिक’

    राजनीतिमा उतीर्ण वा अनुत्तीर्ण हुने एउटा परीक्षा हो निर्वाचन। त्यो परीक्षामा कहिल्यै अनुत्तीर्ण नभएका दुई नेताहरु हुन् कांग्रेस सभापति तथा...

  • राठोर, श्रेष्ठ र राय

    जो टिकटका लागि कांग्रेसमा गए, तर नराम्रोसँग पराजित भए

    भक्तपुर–२ मा पराजयोन्मुख परिणाम आइरहँदा त्यस क्षेत्रका कांग्रेस उम्मेदवार तथा पूर्व सभामुख दमननाथ ढुङ्गानाले ट्वीट गर्दै भनेका थिए, ‘भूतले खाजा...