पुस्तक समीक्षा

छाउ थितिको आख्यान अर्थात् 'छाउघर'

कलाले २२ दिनसम्म विद्यालय छुटाउँछिन् तर छाउगोठ नै उनको नयाँ पाठशाला बन्न पुग्छ





नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा थाँती बसेको छाउपडी प्रथा र किशोरी–महिलाहरुले भोग्नुपरेको पीडाबारे सञ्चारमाध्यममा बेलाबेला खबर आइरहन्छन्। त्यस क्षेत्रमा महिनावारी र सुत्केरी जस्ता जैविक प्रक्रियालाई देउतासँग जोडेर पाप र धर्मको नाममा छाउप्रथा चलाइएको पाइन्छ। युवा उपन्यासकार राज सरगमले आफ्नो 'छाउघर' उपन्यासमा यिनै सामाजिक समस्यालाई नजिकबाट केलाउने प्रयास गरेका छन्।

NIC ASIA

रेडियो, पत्रपत्रिका, टेलिभिजन र अनलाइन सञ्चारमाध्यममा बेलाबेला आइरहने छाउपडीका घटना र सन्दर्भहरु अहिले 'किल्से' बनिसकेका छन्। त्यस अर्थमा उपन्यासभित्र कुनै नौलोपन नदेखिएको जस्तो महसुस हुन्छ। तर सुनिरहेका घटनाहरु जस्तै भएपनि उपन्यासकारले कथामा आफ्नो लेखाइको शिल्पले उपन्यासलाई पृथक बनाएका छन्।

उपन्यासकी मूल पात्र रहेकी कलामार्फत् उपन्यासकारले छाउपडीका विभिन्न घटनाक्रमलाई मूर्त रुप दिने प्रयास गरेका छन्। साथै, उनले छाउपडी प्रथाले बालमनोविज्ञानमा पार्ने परिवर्तनबारे चित्रण गरेका छन्। एक १२ वर्षकी केटीलाई छाउगोठमा बस्न पर्दा देखापर्ने मानसिक द्वन्द्वलाई उपन्यासकारले न्यायपूर्ण वकालत गरेको देखिन्छ।

पहिलो पटक महिनावारी भएकी कलालाई आफूलाई के भएको हो थाहा पनि नहुँदै २२ दिनसम्म छाउगोठमा बस्न् लगाइन्छ। कहिले परिवारबाट अलग नभएकी कलाको मनमा शरीरबाट रगत बग्दैमा किन छाउगोठमा बस्न पर्ने, भगवान किन रिसाउने जस्ता कुराहरु खेल्न थाल्छन्। चुलबुले र चञ्चले स्वभावकी कलाको बालखा व्यवहारमा छाउगोठ पसेसँगै एकाएक मानसिक परिवर्तन आउन सुरु हुन्छ। छाउ भएसँगै मान्छेहरुले कलालाई 'अब तिमी ठूली भयौ' भनेझैँ छाउगोठको २२ दिनसम्मको बसाइमा उनका सोचाइहरुमा पनि परिवर्तन हुन थाल्छन्। घटनाक्रमको सुरुवात गर्ने क्रममा लेखक सरगमले महिनावारी सुरु हुँदा हुने शारीरिक पीडाहरुलाई वर्णन गरेका छन्। तर छाउ भएको पछिल्ला दिनमा भने छाउगोठ बस्न पुगेकी कलामा भएको मानसिक परिवर्तनमा नै उनी रुमलिन्छन्।

छाउगोठमा बस्न पुगेकी कलाले २२ दिनसम्म विद्यालय पनि छुटाउँछिन् तर छाउगोठ उनको नयाँ पाठशाला बन्न पुग्छ। उनले बाजेको देवता रिसाउने कुरा, भगिरथी दिदीबाट प्रेम, छाउका विषयमा विविध कुराहरु छाउगोठ मै सिक्छिन्, त्यहीँ उनले पाउँछिन् विद्यालयमा पनि नसिकेको ज्ञान। त्यहीँ उनले भोग्छिन् आफूलाई भन्दा बढी माया गर्ने इजा, बुवा र भाइसँग बिछोडिनुको पीडा; साथीहरुसँग भेट्ने छट्पटी। जसरी विद्यालयमा अंकगणितहरु सिकिन् उनले छाउगोठमा उनले जीवनलाई नजिकबाट नियाल्ने र बुझ्ने मौका पाइन्।

कहिले आफ्नो परिवारबाट नअलग्गिएकी कलाको छाउगोठ नै बस्ने, सुत्ने  र डरमा लुक्ने ठाउँ हुन्छ। आफूलाई त्यस्तो पीडाको समयमा आश्रय दिएको हुँदा उनले छाउगोठलाई नै 'छाउघर' भनेर सम्बोधन गर्न थाल्छिन्।

छाउपडी प्रथाबारे सुदुरपश्चिका मान्छेहरु आफै पनि निराश छन्। धेरैले महसुस पनि गरेका छन्, यो प्रथा नभई कु-प्रथा हो भनेर। सर्पको डसाइले युवतीहरु मर्दा पनि उनीहरु समाजको भय र डरले यो प्रथाबाट टाढा रहन र यसको विरोध गर्न सकेका छैनन्। यही कुरा 'छाउघर'मा पनि देखिन्छ।

'छाउघर' एउटी १२ वर्षीय केटीले छाउपडी प्रथाप्रति विद्रोह गरेको कथा पनि हो। छाउगोठमा सबैभन्दा बढी नजिक भएकी भगिरथी दिदीको सर्पको टोकाइले मृत्यु भएपश्चात् कला अझ विद्रोही भएर देखा पर्छिन्। उनले आफ्नी इजालाई 'मलाई छाउघर मर्न पठाएका हुन्' जस्ता प्रश्न गर्छिन्। उनको विद्रोह उत्कर्षमा त त्यतिबेला पुग्छ जब उनलाई २२ दिन हुँदा परिवारले भित्र्याउन खोज्छन्। उनी अर्को पटक महिनावारी हुँदा आफूलाई पुन: छाउगोठ जान नलगाउने सर्तमा अडिग रहन्छिन् तर परिवारले उक्त कुरा स्वीकार नगर्दा घर फर्कनुको सट्टा उनी भाग्छिन्। अन्त्यमा, देउता रिसाउने भय बोकेका कलाका बाजे पनि उनलाई छाउगोठ नपठाउने कसम खाँदै कलाको पछिपछि दौडिन्छन्।

छाउघर उपन्यास

छाउघर उपन्यास

'छाउघरमा'  उपन्यासकारले पात्रलाई पनि जीवन्त बनाइदिएका छन्। लेखकले पात्रलाई पाठकको नजिक ल्याएका छन् र हामीलाई तिनको संसारमा प्रवेश गर्न बाध्य बनाएका छन्। यसो त उपन्यासकार एक पुरुष भएर पनि महिलाको पीडालाई पृथक ढंगले प्रस्तुत गर्न सफल छन्। अझ उनीहरुका जीवनमा घट्ने घटनाहरु त उनले आफैँले भोगे जस्तो गरी लेखिदिएका छन्। उपन्यास पढ्दा कुनै समय पनि यो पुरुषले लेखेको कथाझैँ नलाग्नु उपन्यासको सबल पक्ष हो।

छाउघरका पात्रहरुजस्तै पात्रहरुको संवाद पनि उत्तिकै जीवन्त छन्। पश्चिममा प्रयोग हुने डोटेली भाषाको प्रयोगले पात्रहरुको संवाद अझ् जीवन्त तुल्याइदिएको छ। तर, यिनै भाषाले पाठकहरुलाई गतिसहित पढ्न भने अलिक जटिल बनाएको छ। उपन्यासमा एक-दुई ठाउँमा उस्तै प्रकारका परिस्थिति दोहोर्‍याइएजस्ता लाग्छन्, घटनाहरु नाटकिय ढंगले घटाइएका जस्ता- जस्तो कि भागीरथीको छाउघरमा रहने अन्तिम रातमा सर्पले टोकेर मृत्यु हुनु। यी एक–दुई प्रसंग छाडी उपन्यासमा मन नपराइने खोट खासै छैनन्।

समग्रमा सुदुरपश्चिममा विद्यमान छाउपडी प्रथालाई अनुसन्धान गरेर एउटा सुन्दर पुस्तक निर्माण गरेका राज सरगमको यो पुस्तक पाठकको मनमा सजिलै बस्छ। पाठकको मात्र होइन, उपन्यासले समीक्षकको पनि मनमा बास बसेर मदन पुरस्कार र पद्मश्री पुरस्कारको सूचीमा समेत आफ्नो स्थान बनाइसकेको छ।

प्रकाशित २७ साउन २०७४, शुक्रबार | 2017-08-11 14:35:37
World Cup
World Cup
Bagaicha
Bagaicha
Tirupati Balaji
Zen Travels


प्रतिकृया दिनुहोस

NTC
Hyundai
CG
NLIC
Machhapuchhre Bank
Prabhu Bank
FCube
Hamro Patro
Classic Tech
Loading...
NTC
Hyundai
CG
NLIC
Machhapuchhre Bank
Prabhu Bank
FCube
Loading...

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

Hamro Patro
Classic Tech

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • त्रिभुवन अन्तरार्ष्टिय विमानस्थल बाहिर बरामद साढे ३३ केजी सुन

    सुन तस्करी प्रकरणः अर्का हुण्डी कारोबारी इम्तियाज अली पक्राउ

    तीन हजार ८ सय केजी सुन तस्करी तथा सनम शाक्य हत्या प्रकरण अनुसन्धान क्रममा अर्का हुण्डी कारोबारी डब्बु भनिने इम्तियाज अली पक्राउ परेका छन्।

  • नेपालमा वर्षिक १० लाख मेट्रिकटन धान आयात, सरकार भन्छ: भात मात्र खाना होइन

    नेपालको प्रमुख बाली धानको रोपार्इ सुरु भएसँगै नेपालमा धानसँग सम्बन्धित तितो तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। ९० प्रतिशतले नेपाली किसानले धान खेती गर्ने...

  • काठमाडौँमा रमाउँदै चिनियाँ पर्यटक

    नेपाल–चीन संयुक्त वक्तव्यः २० लाख पर्यटक भित्र्याउन चीनले काँध थाप्याे

    नेपालमा चिनियाँ पर्यटक पठाउन चीन सरकार सकारात्मक देखिएको छ। प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको चीन भ्रमणका क्रममा जारी संयुक्त विज्ञप्तिमा नेपालको...

  • पर्यटन उद्योगमा दक्ष जनशक्तिको अभाव

    पर्यटकीय भाषामा ‘स्प्रिङ सिजन’ सकिनै लागेको छ। पोखराको प्रमुख पर्यटकीय क्षेत्र लेकसाइडमा युरोप/अमेरिकातिरका पर्यटकहरु फाट्टफुट्ट मात्र देखिन्छन्।...