कुन अवधारणामा त्रिदेशीय समझदारी?

राणाकाल, पञ्चायत र ज्ञानेन्द्र–कालमा पनि चर्चा भयो तर काम भएन



भारत–चीन र मध्य एसियासँग जोड्न नेपाल एउटा मार्ग हुन सक्छ र त्यसको आर्थिक नाफा नेपालले पाउन सक्छ।

नेपाल, भारत र चीनबीचको त्रिदेशीय समझदारी धेरै पहिलेदेखि उठ्दै आएको विषय हो। यो न कसैले विवाद गर्नुपर्ने विषय हो, न एकदमै नयाँ अवधारणा। अहिले चीनले ‘वान बेल्ट वान रोड’ को नयाँ परियोजना अघि सारेपछि मात्रै नेपालमा यस विषयमा चर्चा भएको होइन। कतिपयले भन्ने गरेजस्तो यो विषय उठाएर प्रधानमन्त्रीले नयाँ केही गरेको भन्न मिल्दैन। प्रधानमन्त्रीको तहबाट कुनै पनि विषयमा प्रस्ताव अघि सार्दा त्यसको प्रष्ट अवधारणा प्रस्तुत गर्नुपर्छ। प्रष्ट भिजनबिना त्रिदेशीय समझदारी भनेर हल्ला गर्नुको औचित्य हुँदैन।

त्रिदेशीय समझदारीको चर्चा राजा ज्ञानेन्द्रको समयमा पनि भएको थियो। शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएका बेलामा ज्ञानेन्द्रले नेपाललाई भारत र चीनबीच ट्रान्जिट मुलुक बनाउनुपर्ने बताएका थिए। पञ्चायतमा पनि यो विषयमा चर्को कुरा उठेको हो। त्यसकारण यो नौलो विषय होइन। यसलाई नयाँ बनाउने हो भने ‘कन्सेप्टलाइज’ गर्न आवश्यक छ। परापूर्वकालमा नेपाल, भारत र चीनबीच त्रिदेशीय समझदारी अर्थात् तीन देशबीच व्यापारको विषय उठेकै हो। परापूर्वकालमै चीन र भारतबीच व्यापारका हिसाबले नेपाल ट्रान्जिट मुलक थियो।

भारतसँग चीनको व्यापारका लागि केरुङ र कुतीसम्म पुग्ने बाटो नेपाल भएर जाने अवधारणा प्राचीनकालमै आएको थियो। भरियाहरूले यही मार्गबाट व्यापार गर्थे। त्यतिबेला यो बाटो हुँदै मध्य एसियासम्म व्यापारका लागि जान भारत (तत्कालीन ब्रिटिस इन्डिया) ले राणा सरकारसँग प्रस्ताव गरेको थियो। ब्रिटिस इन्डिया नेपाल भएर तिब्बत हुँदै चीन जान चाहन्थ्यो र चीनबाट मध्य एसियामा यो रुटबाट व्यापार गर्न चाहन्थ्यो। ब्रिटिस साम्राज्यले भारतजस्तो देशलाई उपनिवेश बनाएको थियो। कतै नेपाललाई पनि उपनिवेश बनाउँछ कि भन्ने शङ्काका कारण राणहरूले यो रुट प्रयोग गर्न सहमति दिएनन्।

नेपाल जुन भौगोलिक अवस्थितिमा छ, त्यसका कारण यो त्रिदेशीय समझदारीको चर्चा परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको देखिन्छ। अहिले फेरि यसको चर्चा हुन थालेको छ। तर कुन अवधारणामा टेकेर त्रिदेशीय समझदारी गर्ने भन्ने आधार कसैले अघि सारेको छैन। हामी अहिले हचुवाका भरमा हल्ला मात्रै गरिरहेका छौं। भारत–चीन र मध्य एसियासँग जोड्न नेपाल एउटा मार्ग हुन सक्छ र त्यसको आर्थिक नाफा नेपालले पाउन सक्छ। चीन आर्थिक विकासका दृष्टिले उदीयमान राष्ट्र हो, भारत पनि त्यस्तै छ। यी दुवै देशको विकासबाट हामीले फाइदा लिन सक्छौं भन्ने कुरा स्वाभाविक छ तर त्रिदेशीय समझदारी हामीले कुन अवधारणामा गर्ने भन्ने कुरा मुख्य हो। हामीसँग नयाँ अवधारणा छ भने मात्रै यो कुरा नौलो र लाभदायी हुन सक्छ।

तीन देशलाई जोड्ने हो भने त्यसको अवधारणा सरकारसँग हुनैपर्छ। विगतमा राजाको शासनकालमा जस्तै हल्ला गरेर मात्र काम हुँदैन। पञ्चायतकालमा वा राजा ज्ञानेन्द्रको कार्यकालमा भनिएजस्तो नेपाल ‘ट्रान्जिट’ अर्थतन्त्र मात्र सम्हालेर बस्ने हो वा चीनले भन्दै आएजस्तो अर्थतन्त्रको ‘लिङ्क’ गर्ने हो? अथवा त्यो भन्दा पनि नयाँ कुरा पो हो कि? अहिले त्रिदेशीय समझदारी भनेर हल्ला गर्नेहरूले त्यस्तो कुनै अवधारणा अघि सारेका छैनन्।

त्रिदेशीय समझदारीको मुख्य कुरा ट्रान्सपोर्ट लिङ्क हो। ट्रान्सपोर्ट कनेक्टिभिटी भएपछि मात्रै आर्थिक विकास द्रूत गतिमा गर्न सकिन्छ। अरु सम्भावना र फाइदा त्यसपछि मात्रै जोडिन्छन्। फ्रि इकोनमिक जोन (खुला आर्थिक क्षेत्र) को विकास गर्ने हो भने पनि ट्रान्सपोर्ट कनेक्टिभिटी चाहिन्छ। प्रविधिको विकास, पुँजी निर्माण, लगानी वृद्धि गर्न पनि पहिले ट्रान्सपोर्ट कनेक्टिभिटी चाहिन्छ। यो पहिलो कुरामा धेरैको ध्यान पुगेको देखिन्न।

त्रिदेशीय समझदारीका विभिन्न मोडल हुन सक्छन्। चीन, नेपाल र भारतबीच रोड लिङ्क, रेल लिङ्क र एयर लिङ्क गर्नका लागि सबैभन्दा पहिलो समझदारी आवश्यक छ। व्यापार र लगानीको सम्बन्ध जोड्न पनि सुरुमा ट्रान्सपोट कनेक्टीभिटी चाहिन्छ। रेल मार्ग, हवाइ मार्ग तथा सडक मार्गबीच सम्पर्क स्थापित भएर व्यापार अगाडि बढ्ने भएपछि मात्रै अरु विषय आउने हुन्। तसर्थ मुल कुरा भनेको आर्थिक गतिविधि र लगानी वृद्धि कसरी गर्ने भन्ने हो। यसले मात्र आयका अवसर, रोजगारीका अवसर र विकासका अवसरहरू बढ्न सक्छन्। तर सबैभन्दा पहिले नेपालको अवधारणा प्रष्ट रूपमा आउनु आवश्यक छ, जुन अहिलेसम्म आएको छैन।

प्रकाशित २८ कार्तिक २०७३, आइतबार | 2016-11-13 18:45:53
author photo

डा. रामशरण महत पूर्वअर्थमन्त्री तथा नेपाली काँग्रेसका केन्द्रिय सदस्य हुन्

@ramsmahat


प्रतिकृया दिनुहोस

  • चीनले प्रस्ताव गरेको ‘वान बेल्ट वान रोड’ को चित्र

    आर्थिक समृद्धिको घाम ताप्नै नपाई मर्ने?

    साझा चाहना, साझा गन्तव्य र साझा जिम्मेवारी बोकेर साझा समृद्धितिर हिँड्ने क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय निर्माण गर्ने कुरा सजिलो छैन। यो यात्रा...

  • राष्ट्रवादको उल्टो गंगा

    नेपाली राष्ट्रवादीहरुको रवैया पनि भारतीय अतिहिन्दुवादी भन्दा कम छैन। हालैको पृथ्वीजयन्ती र कथित टोपी दिवसमा अभिव्यक्त विचारहरुबाट स्पष्ट हुन्छ।...

  • विदेश जाने नेपालीको मिथ्याङ्क चल्छ, भोट चल्दैन?

    साँच्चिकै ५० लाख नेपाली जनता भोट दिन योग्य छन् र नपाइरहेका हुन् भने त्यो संख्या गत संविधान सभाको चुनावमा नेपाली कांग्रेस, एमाले र माओवादीले पाएको...

  • घुर्मैलो तिब्बतको कायाकल्प

    हामीले घुमेको तिब्बतका स्थानहरु यश, क्षमता र आत्मविश्वास प्रदर्शन गरिरहेका थिए। खासगरी नयाँ संस्कृति निर्माण, ऐतिहासिक ज्ञान व्यवस्थापन, सहरीकरण...

  • नेपालखबरको हङकङ संस्करण सुरु

    छोटो अवधिमै नेपालखबर नेपालीबीच लोकप्रिय अनलाइन पत्रिकाको रुपमा स्थापित भएको छ। आफ्नो घेरा फराकिलो बनाउँदै जाने क्रममा थप संस्करण सुरु गर्ने...

  • 'अमेरिकाको कथा भनेकै प्रगतिको कथा'

    परिवर्तन कहिल्यै सहज र चाँडो हुँदैन। हामी सबै चुनौतीहरुको हल एक कार्यकाल वा एक राष्ट्रपतित्व वा भनौँ एक जीवनमा गर्न सक्दैनौँ। र हामीले हासिल गरेका...

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

प्रविधि

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • यसै साता काठमाडौँ ओर्लंदै छ नयाँ जहाज ‘एमए ६०’

    नेपाली टोलीसँग चीन पुगेका नेपाली क्याप्टेनले उडाएर एमए ६० जहाज ल्याउने तयारी भएको निगम स्रोतले जानकारी दिएको छ। ‘पहिलो चरणमा एमए ६० मात्रै आउँछ,’...

  • दुई पटक अनमेल विवाह दुई पटक अनमेल विवाह गरेका सखी–६ टुनिबोट रोल्पाका ७५ वर्षीय भीमबहादुर खत्री परिवारका साथमा।

    'कसैले पनि अनमेल बिहे नगरोस्, दु:ख मात्र पाइन्छ'

    खत्रीको भनाइ छ “अहिले म ७५ वर्षको भएँ। अब कति बाँचुला र ? कतै म मरे भने बच्चाले त दुःख पाउलान् नै। तर श्रीमती पो के गर्लिन् ? कहाँ जालिन् ? उनको अझ...

  • तीन दलका शीर्ष नेताहरु बालुवाटार बैठकमा सहभागी हुँदै । तस्बिरः रासस

    वैशाखभित्र स्थानीय चुनाव गर्ने प्रमुख दलहरुबीच सहमति

    प्रमुख चार दलबीच आगामी वैशाखभित्र स्थानीय चुनाव गर्ने सहमति भएको छ। प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा बसेको शीर्ष नेताहरुबीच वैशाखमै स्थानीय चुनाव...

  • पोखरामा फ्लाई ओभर योजना

    यसै महिनाको अन्त्यतिर हुने पोखरा नगर परिषदबाट अमरसिंहचोकदेखि सिर्जनाचोकसम्म फ्लाई ओभर निर्माणको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न झन्डै ४० लाख रुपैयाँ बजेट...