पृथ्वीनारायण भन्थेः 'मुग्लानको होइन, नेवारको नाच झिकाई हेर्नू'


सिंहदरबार अगाडि पृथ्वीनारायण शाहको सालिक। तस्विरः सन्देश दुमरु
सिंहदरबार अगाडि पृथ्वीनारायण शाहको सालिक। तस्विरः सन्देश दुमरु

अढाई सय वर्षसम्म चलेको नेपालको शाहवंशीय राजतन्त्रमा पृथ्वीनारायण शाह अघिल्लो समयका सबैभन्दा प्रभावशाली राजा मानिन्छन्। नेपाली राजनीति र इतिहासमा उनको प्रभावको घेरो जति फराकिलो छ, उनको विजय अभियानलाई ‘राज्यविस्तार’ ठान्ने र ‘एकीकरण’ मान्नेहरुबीचको विवाद पनि त्यति नै ठूलो छ। राजनीतिक इतिहासकारबीच उनका नीति र चिन्तनबारे थुप्रै विश्लेषण र बहस छन्। यहाँ प्रस्तुत छ इतिहासकार तथा प्राज्ञ प्रा. दिनेशराज पन्तले नाचगानको विषयमा पृथ्वीनारायण शाहको विचारबारे तयार गरेको लेखको एक अंशः

तिनै सहर नेपालको नेवारहरुको नाच झिकाई हेर्‍या पनि हुन्छ. ईनमा ता दियाको पनि आफ्नै देशमा रहंन्छ. यस्व भया आफ्नु देस गमन् रहन्छ ।।


साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः

साक्षात् पशुः पुच्छविषाणहीनः।
(साहित्य, सङ्गीत र कला नजान्ने मानिस पुच्छर र सिङ नभएको पुश नै हो।)

यस सुभाषितका अनुयायीहरुको संसारमा बाहुल्य हुनु स्वाभाविकै छ। यसैले धेरै राजाहरु यसतिर झुकेका पाइन्छन्। नेपाल उपत्यकाका मल्ल राजाहरु त नाचगानतिर अझ बढी लहसिएका पाइन्छन्। उदाहरणको लागि सङ्गीतार्णवपारग पदवी धारण गर्ने पाटनका राजा योगनरेन्द्र मल्ल र म रङ्गमञ्चमा नर्तक भएर उत्रेको छु भनी शिलालेखमा कुँदाउने कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्लालाई देखाउन सकिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ देखि विजययात्रा शुरु गरेका हुन्। त्यो विजययात्रा सुचारु रुपले चलाउन पृथ्वीनारायणलाई कर्मठ मानिसको आवश्यकता थियो।

पृथ्वीनारायणको उपत्यका विजयमा सहायता दिने मानिसहरुमा उपत्यकाभित्रकै ध्नी मानिस पनि थिए। पृथ्वीनारायणले पूर्वका सेनराज्य विजय गर्दा पनि त्यहाँका धनीमानी मानसिकहरुबाट सहायता पाएका थिए। ती मानिसहरु पृथ्वीनारायणपट्टि मिल्नाको कारण

पृथ्वीनारायणले मसँग मिल्यौ भने तिमीहरुको जीउ, धनमालको सुरक्षा गरिदिनेछु भन्ने आश्वासन दिनु हो। यताबाट धनीहरु धन, ज्यानको माया मारेर लड्न सक्दा रहेनछन् भन्ने भाव पृथ्वीनारायण शाहको मनमा फुर्‍यो।

यस्तो घटना देखेका पृथ्वीनारायण शाहले सैनिक तथा भाइभारदारहरु धनी भएर मोजमजामा भुले भने ज्यान र धनको माया मारेर लड्न सक्दैनन् भन्ने कुरा स्पष्टसँग बुझे र तलको कुरा बोले–

‘क्या चुनी सिपाई भया क्या भैभारादारा भया इनलाई दवलथ कामाउन नदिनु. आदमी हेरि हुर्मत् मात्रै राषीदिनु. क्यान भनौला दवलथ् भयाकाले तरबारमा मसि मर्न मार्न सकैनन् र हरिपको चपक् हुन्छ. सिपाहि भैभारादारले स्वख गरेनन् भन्या चारै षुट्मा मेरो तरवार बजनैछ. स्वषमा पसो भन्या. (श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशको ३२५ पृ.)

यहाँ पृथ्वीनारायण शाहले धनी मानिसहरु ज्यानको माया मारेर लड्न सक्दैनन्, यसकारण भारादारहरुलाई पैसा कमाउन नदिनू भनेर बोलेका छन्।

नाचगानमा मानिसहरु भुले भने देश स्वतन्त्र रहन सक्दैन भनेर पृथ्वीनारायणले बोलेका छन्–

‘उप्रान्तः ।। मलाई यवटा कुराको संध्यह लागिरहेछ. कुन्कुरो भन्या मुग्लाना नजिकै रहेछ. तेस् जग्गामा छोकडा पत्रीया रह्याछन्. चित्रकार भर्‍याको कोठामा ढोलक् सितार रागतान्मा भुल्नन्. रागतान्मा बडो ठुलो मोहो हुन्छ र दवलथ पनि षोलिन्छ. देसको भेद पनि तिनैले लैजान्छन् र हरिपले दगा गर्छ. रागको अभ्यास पनि कसैले नगर्नु. तिन जातलाई पाहाड आमफदरफ पनि कसैले नषोल्नु अथवा फागुलाई यक् दुई गरी झिकि चाँडै बिदा गराईदिनु र देसको भेद पनि पाउदैनन. आफ्ना स्वषसयलेलाई ता सास्त्रबमोजिम्को तिनै सहर नेपालको नेवारहरुको नाच झिकाई हेर्‍या पनि हुन्छ. ईनमा ता दियाको पनि आफ्नै देशमा रहंन्छ. यस्व भया आफ्नु देस गमन् रहन्छ ।। (श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशको ३३१ पृ.)

काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित एक नेवार नाच

काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित एक नेवार नाच

यहाँ पृथ्वीनारायणले सकेसम्म नाचगान नगर्नू, विदेशी नाचगान त हेर्दै नहेर्नू, केही गरी नाच नहेरी चित्त बुझेन भने स्वदेशी नाचगान हेर्नू भनी उपदेश दिएका छन्।

पृथ्वीनारायणले अन्तिम अवस्थामा यो उपदेश दिएका हुनाले उनले उपदेशचाहिँ दिए, यसलाई आफूले चाहिँ प्रयोगमा ल्याएनन् भन्ने कुरा पनि उठ्न सक्छ। यसकारण यस विषयमा पनि विचार गर्नुपरेको छ।

(‘श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको विषयमा केही कुरा’ पुस्तकबाट)

प्रकाशित २२ पुस २०७३, शुक्रबार | 2017-01-06 16:23:37

प्रतिकृया दिनुहोस

  • कवि कुन्ता शर्मा

    पोथी बास्नु हुँदैन

    मार्च २१ लाई संसारभरि विश्व कविता दिवसका रुपमा मनाउने गरिएको छ। विश्व कविता दिवसकै अवसरमा नेपालमा पनि विभिन्न कार्यक्रमहरु गरियो। मार्च महिना महिला...

  • मायामा कुपोषण

    मेरो परम मित्र विरहीको पनि उही ताल। मायामा छक्का हान्न एक रन मात्र बाँकी छ। यसपालीको रनले त मायाको म्याच नै जित्छु भन्ने उसलाई लाइराछ। दुइवटा त...

  • तौल घटाउने तीन सजिलो तरिका

    तौल घटाउन नसकेर धेरै मानिस चिन्तित देखिन्छन्। स्वस्थ रहनका लागि उचित तौल मुख्य शर्त हो। तर धेरैलाई तौल घटाउन के गर्ने भन्ने थाहा हुँदैन। तौल घटाउने...

  • ५५ वर्षदेखि एउटै साइकलमा

    वि.सं. २००२ सालतिरै माटेपानीका जगतबहादुर रन्जित पोखरामा साइकल चढी सरर..हिँड्थे। त्यतिबेला पोखरामा न गुड्ने मोटर थियो, न मोटर बाटो नै। न धेरै मान्छे...

  • हिसिला यमि

    हिसिला यमिलाई 'कम्युनिस्ट घोषणापत्र' नै प्रिय

    हिसिला यमि अहिले नयाँ शक्ति नेपाल पार्टीको अन्तर्राष्ट्रिय विभाग प्रमुख छिन्। युवा उमेरदेखि नै कम्युनिस्ट आन्दोलनमा क्रियाशील यमि तत्कालीन नेकपा...

  • आमिरकी आमा आफ्नो मृत छोरालाई दूध पिलाउने चेष्टा गर्दै

    कास्मिर, यसरी पनि मरिरहेछ

    आमिर नाजिर मुस्किलले १५ वर्ष पुगेका थिए। उनी गत बिहीबार मारिए। उनको शवलाई बेहुलाझैँ सिंगारिसकेपछि सद्गति गरियो। उनको आमाले मृत छोरालाई दुध पिलाउन...

 

 

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

प्रविधि

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • पुण्यमति खोलामाथि परम्परागत झोलुङ्गे पुल र आधुनिक पुल

    पनौती फोटो यात्रा

    प्रदर्शनीमा राखिएका फोटोहरुले पनौतीको भूगोल, परिवेश, प्राकृतिक सम्पदा, वास्तुकला, मठ मन्दिर, गल्ली र मान्छेका फोटा मार्फत पनौतीको दैनिकी, वातावरण र...

  • सरकारलाई निर्देशन: पुनर्निर्माणमा अपुग ५८८ अर्ब तत्काल जुटाऊ

    ९ हजारको ज्यान लिनेगरी शक्तिशाली भूकम्प गएको दुई वर्ष पुग्न लाग्दा समेत पीडितले राज्य भएको अनुभूति गर्न नसकेकाले तत्काल प्रभावकारी कदम चाल्न...

  • आशा जगाउने सरगम

    यो घरमा विभिन्न कारणले अभिभावक गुमाएका र पारिवारिक रुपमा बिचल्लीमा परेका बालिकाहरुलाई घरेलु वातावरणमा हुर्काइएको छ। पारिवारिक वातावरणसँगै सङ्गीतमा...

  • प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डसँग भेट्दै अमेरिकी सेनाका एसिया प्यासिफिक कमान्डर ह्यारी, साथमा नेपालका लागि अमेरिकी राजदूत तेप्लिज

    नेपालमा अमेरिकाको बढ्दो सामरिक चासो

    संयुक्त राज्य अमेरिकाको दैनिक चासो यतिखेर अरब र युरोपतिरै छ। दक्षिण एसिया उसको पहिलो प्राथमिकतामा छैन, त्यसमा पनि नेपाल झन् चासोबाहिर भएको मानिन्छ।...