पृथ्वीनारायण भन्थेः 'मुग्लानको होइन, नेवारको नाच झिकाई हेर्नू'


सिंहदरबार अगाडि पृथ्वीनारायण शाहको सालिक। तस्विरः सन्देश दुमरु
सिंहदरबार अगाडि पृथ्वीनारायण शाहको सालिक। तस्विरः सन्देश दुमरु

अढाई सय वर्षसम्म चलेको नेपालको शाहवंशीय राजतन्त्रमा पृथ्वीनारायण शाह अघिल्लो समयका सबैभन्दा प्रभावशाली राजा मानिन्छन्। नेपाली राजनीति र इतिहासमा उनको प्रभावको घेरो जति फराकिलो छ, उनको विजय अभियानलाई ‘राज्यविस्तार’ ठान्ने र ‘एकीकरण’ मान्नेहरुबीचको विवाद पनि त्यति नै ठूलो छ। राजनीतिक इतिहासकारबीच उनका नीति र चिन्तनबारे थुप्रै विश्लेषण र बहस छन्। यहाँ प्रस्तुत छ इतिहासकार तथा प्राज्ञ प्रा. दिनेशराज पन्तले नाचगानको विषयमा पृथ्वीनारायण शाहको विचारबारे तयार गरेको लेखको एक अंशः

तिनै सहर नेपालको नेवारहरुको नाच झिकाई हेर्‍या पनि हुन्छ. ईनमा ता दियाको पनि आफ्नै देशमा रहंन्छ. यस्व भया आफ्नु देस गमन् रहन्छ ।।


साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः

साक्षात् पशुः पुच्छविषाणहीनः।
(साहित्य, सङ्गीत र कला नजान्ने मानिस पुच्छर र सिङ नभएको पुश नै हो।)

यस सुभाषितका अनुयायीहरुको संसारमा बाहुल्य हुनु स्वाभाविकै छ। यसैले धेरै राजाहरु यसतिर झुकेका पाइन्छन्। नेपाल उपत्यकाका मल्ल राजाहरु त नाचगानतिर अझ बढी लहसिएका पाइन्छन्। उदाहरणको लागि सङ्गीतार्णवपारग पदवी धारण गर्ने पाटनका राजा योगनरेन्द्र मल्ल र म रङ्गमञ्चमा नर्तक भएर उत्रेको छु भनी शिलालेखमा कुँदाउने कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्लालाई देखाउन सकिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ देखि विजययात्रा शुरु गरेका हुन्। त्यो विजययात्रा सुचारु रुपले चलाउन पृथ्वीनारायणलाई कर्मठ मानिसको आवश्यकता थियो।

पृथ्वीनारायणको उपत्यका विजयमा सहायता दिने मानिसहरुमा उपत्यकाभित्रकै ध्नी मानिस पनि थिए। पृथ्वीनारायणले पूर्वका सेनराज्य विजय गर्दा पनि त्यहाँका धनीमानी मानसिकहरुबाट सहायता पाएका थिए। ती मानिसहरु पृथ्वीनारायणपट्टि मिल्नाको कारण

पृथ्वीनारायणले मसँग मिल्यौ भने तिमीहरुको जीउ, धनमालको सुरक्षा गरिदिनेछु भन्ने आश्वासन दिनु हो। यताबाट धनीहरु धन, ज्यानको माया मारेर लड्न सक्दा रहेनछन् भन्ने भाव पृथ्वीनारायण शाहको मनमा फुर्‍यो।

यस्तो घटना देखेका पृथ्वीनारायण शाहले सैनिक तथा भाइभारदारहरु धनी भएर मोजमजामा भुले भने ज्यान र धनको माया मारेर लड्न सक्दैनन् भन्ने कुरा स्पष्टसँग बुझे र तलको कुरा बोले–

‘क्या चुनी सिपाई भया क्या भैभारादारा भया इनलाई दवलथ कामाउन नदिनु. आदमी हेरि हुर्मत् मात्रै राषीदिनु. क्यान भनौला दवलथ् भयाकाले तरबारमा मसि मर्न मार्न सकैनन् र हरिपको चपक् हुन्छ. सिपाहि भैभारादारले स्वख गरेनन् भन्या चारै षुट्मा मेरो तरवार बजनैछ. स्वषमा पसो भन्या. (श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशको ३२५ पृ.)

यहाँ पृथ्वीनारायण शाहले धनी मानिसहरु ज्यानको माया मारेर लड्न सक्दैनन्, यसकारण भारादारहरुलाई पैसा कमाउन नदिनू भनेर बोलेका छन्।

नाचगानमा मानिसहरु भुले भने देश स्वतन्त्र रहन सक्दैन भनेर पृथ्वीनारायणले बोलेका छन्–

‘उप्रान्तः ।। मलाई यवटा कुराको संध्यह लागिरहेछ. कुन्कुरो भन्या मुग्लाना नजिकै रहेछ. तेस् जग्गामा छोकडा पत्रीया रह्याछन्. चित्रकार भर्‍याको कोठामा ढोलक् सितार रागतान्मा भुल्नन्. रागतान्मा बडो ठुलो मोहो हुन्छ र दवलथ पनि षोलिन्छ. देसको भेद पनि तिनैले लैजान्छन् र हरिपले दगा गर्छ. रागको अभ्यास पनि कसैले नगर्नु. तिन जातलाई पाहाड आमफदरफ पनि कसैले नषोल्नु अथवा फागुलाई यक् दुई गरी झिकि चाँडै बिदा गराईदिनु र देसको भेद पनि पाउदैनन. आफ्ना स्वषसयलेलाई ता सास्त्रबमोजिम्को तिनै सहर नेपालको नेवारहरुको नाच झिकाई हेर्‍या पनि हुन्छ. ईनमा ता दियाको पनि आफ्नै देशमा रहंन्छ. यस्व भया आफ्नु देस गमन् रहन्छ ।। (श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको उपदेशको ३३१ पृ.)

काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित एक नेवार नाच

काठमाडौं उपत्यकामा प्रचलित एक नेवार नाच

यहाँ पृथ्वीनारायणले सकेसम्म नाचगान नगर्नू, विदेशी नाचगान त हेर्दै नहेर्नू, केही गरी नाच नहेरी चित्त बुझेन भने स्वदेशी नाचगान हेर्नू भनी उपदेश दिएका छन्।

पृथ्वीनारायणले अन्तिम अवस्थामा यो उपदेश दिएका हुनाले उनले उपदेशचाहिँ दिए, यसलाई आफूले चाहिँ प्रयोगमा ल्याएनन् भन्ने कुरा पनि उठ्न सक्छ। यसकारण यस विषयमा पनि विचार गर्नुपरेको छ।

(‘श्री ५ पृथ्वीनारायण शाहको विषयमा केही कुरा’ पुस्तकबाट)

प्रकाशित २२ पुस २०७३, शुक्रबार | 2017-01-06 16:23:37

प्रतिकृया दिनुहोस

  • शक्ति र गरिबी दुवैले जीवनलाई जादुमयी बनाउँदैन

    बलिउड अभिनेता शाहरुख खानले 'द फ्युचर यु' थिममा क्यानडाको भ्यानकुभरमा आयोजित यस वर्षको टेड कन्फेरेन्समा दिएको मन्तव्यको भावानुवाद। त्यहाँ उनले...

  • साहित्यकार श्यामप्रसाद शर्मा

    देवकोटाले भन्थेः श्यामप्रसादसँग जोगिऔँ है!

    साहित्यकार श्यामप्रसाद शर्मा (१९८६-२०७४)को आइतबार निधन भएको छ। प्रगतिशील लेखक संघ नेपालका संस्थापक अध्यक्ष समेत रहेका शर्माका साहित्य, विचार र... मनमोहन अधिकारीका बाबु रामचन्द्र अधिकारी नै मेरो घरमा वीरगन्जमा डेरा गरेर बसेका थिए। उहाँहरू चाहिँ अघिदेखि नै राजनीतिमा लागेका मान्छेहरू...

  • अभिनेत्री श्वेता खड्का

    समाजसेवातिर श्वेता

    माघको अन्तिम सातासम्म सिन्धुपाल्चोक, ठूलो सिरुबारीको माझी गाउँको अवस्था निकै दर्दनाक थियो। माझीहरुको ६२ घरको झुन्ड रहेको त्यहाँ भूकम्पपछि एउटा घर...

  • कवि तथा निबन्धकार भूपिन

    'म जीवन शर्माका गीतको ठूलो प्रशंसक हुँ'

    कवि भूपिन अहिले उपन्यास लेख्ने एकान्तमा छन्। कविता र निबन्ध गरेर उनका पाँच पुस्तक प्रकाशित छन्। उनको पछिल्लो कविता-पुस्तक ‘सुप्लाको हवाइजहाज’ हो।...

  • रङ्गमञ्चमा जयमायाको दुःखमय सङ्गीत

    ‘जयमाया आफूमात्र लिखेपानी आइपुगी’ दोस्रो विश्वयुद्धमा जापानले बर्मामाथि हमला गरेपछि त्यहाँबाट भारतको असामतर्फ विस्थापित बर्मेली नेपालीहरूको कथा हो।...

  • 'वर्ल्ड अर्डर' नामक पुस्तकका लेखक तथा कूटनीतिज्ञ हेनरी किसिन्जरका साथ सी जिनपिङ

    गोथे, सुजेङ, हेमिङवे, तोल्स्तोय पढ्छन् चिनियाँ राष्ट्रपति

    चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमहरु सिन्ह्वा तथा चाइना डेलीका अनुसार राष्ट्रपति सी एक उत्सुक पाठक हुन्। आफ्ना भाषणमा पटकपटक कन्फ्युसियसको भनाइलाई उधृत...

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

प्रविधि

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • दलहरुबीच सहमति जुट्न नसक्दा संसद बैठक भोलीसम्मलाई स्थगित

    एकपछि अर्को गर्दै मंगलबार तेस्रोपटक सारिएको व्यवस्थापिका–संसद्को बैठक भोलीसम्मका लागि स्थगित भएको छ। बिहान ११ बजे बोलाइएको बैठक दिउँसो ३ बजे हुँदै...

  • घरदैलो कार्यक्रममा निरुपमा यादव

    काठमाडौं मधेसलाई माया गर्छः निरुपमा यादव

    नेवार समुदायको बाहुल्य रहेको काठमाडौं महानगरपालिकाको उपमेयर पदमा उम्मेदवारी दिँदा निरुपमा यादव केही हच्किएकी थिइन्। उनी संलग्न साझा पार्टी पनि नयाँ...

  • विराटनगर र वीरगन्ज अब महानगर, मधेसमा थपिए २२ स्थानीय तह

    मन्त्रिपरिषद् बैठकले स्थानीय तहको संख्या बढाउने निर्णय गरेको छ। स्थानीय तहको संख्या र सीमानामा हेरफेर गर्दै सरकारले तराईका २ उपमहानगरलाई महानगर र...

  • नयाँ मेयरलाई २० बर्ष पुरानो गाडी

    पोखरा आउने विशिष्ट पाहुना र नगरपालिकाका कार्यकारीले यो गाडी प्रयोग गर्थे। ‘निसान कम्पनीको जापानी प्याट्रो गाडी नयाँ मेयरका लागि व्यवस्था गरेका...