दुर्लभ बाजाहरूको सुलभ सङ्ग्रहालय (फोटोफिचर)

लोक बाजा सङ्ग्रहालयले गाउँगाउँबाट पुराना बाजा खोजेर सङ्कलन-संरक्षण गर्छ


तपाईं त्रिपुरेश्वर धेरै पटक जानु भएको होला! तर त्यहाँबाट थापाथलीतिर बढ्नेबित्तिकै दाहिनेतर्फ एउटा गजबको सङ्ग्रहालय छ भन्ने जानकारी नहुन पनि सक्छ। हो, त्यहाँ छ, लोकबाजा सङ्ग्राहलय। एक, दुई, तीन गर्दागर्दै त्यहाँ सङ्कलित बाजाहरूको संख्या आजको मितिमा ५ सय ४० पुगेको छ। सङ्ग्राहलयमा करिब ६ सय लोकबाजाहरू सङ्कलित छन्। ०७२ सालको भुइँचालोले तीमध्ये ६० बाजा नष्ट बनायो। त्यसअघि त्यहाँ बाजाको संख्या ६ सय पुगिसकेको थियो।

दुई दशकदेखि कँडेल दुर्लभ बाजाहरूको सुलभ सङ्कलनमा दत्तचित्त भएर लागिरहेका छन्

सङ्ग्राहलयमा भएका मध्ये तराईतिर डोमहरूले बजाउने घुर्ना बाजा नेपालको प्राचीनतम बाजा भएको अध्यक्ष रामप्रसाद कँडेल बताउँछन्। एक हातजति लामो रेटेर बजाउने यो एकतारे र दुई तारे दुबै हुन्छ। यसको तार र रेट्ने दुबैमा घोडाको पुच्छर प्रयोग हुन्छ।

यसबाहेक कपाली जातिले बजाउने पूजा मोहाली, थारु बाजा रेउनीलगायत तीनतारे सारङ्गी, बयल घण्ट, मृदङ्ग, रानी मादल, पिवांचा जस्ता लोपोन्मुख र कम प्रयोगमा आएका बाजागाजाहरू नै सङ्ग्राहलयका प्रमुख आकर्षण रहेको अध्यक्ष बताउँछन्।

कँडेलका अनुसार, ‘कुई कुई बज्छ तीनतारे सारङ्गी’ गीत नै छ। यो बाजाबारे साहित्यकार लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र भवानी भिक्षुले चर्चा गरेका थिए। तर नयाँ पुस्तालाई यसबारे धेरै जानकारी छैन।

बुढाखाडा बित्दै जानु, यी बाजाबारे सोधखोज गर्न प्रेरित गर्ने खालको पाठ्यक्रम नहुनु जस्ता कारण नेपाली बाजागाजा र सङ्गीत संस्कृति क्रमशः लोप हुँदैछ। जे जति बाँकी छन् ती लिपिमा नभएर केही सांस्कृतिक गतिविधि र मौखिक परम्पराका रूपमा मात्रै भेटिने अवस्था छ।यसका लागि राज्यले नेतृत्व लिएर ठोस काम गर्न सकेको छैन। 

यस्तै चासो र चिन्ताले जन्मिएको लोकबाजा सङ्ग्रहालयले नेपाली सङ्गीत संस्कृतिको अध्ययन र अभिलेखीकरणका लागि विविध गतिविधि गर्दै आएको छ। सङ्ग्रहालयले विभिन्न समूहसँग नजिक रहेर अन्तर्राष्ट्रिय लोक सङ्गीत फिल्म महोत्सवको आयोजना समेत गर्दै आएको छ। यसै महिना यसको छैठौँ संस्करण सम्पन्न भएको थियो।

हाल पार्टटाइमर २५ जना स्वयम्सेवीले सङ्ग्रहालयको काममा सघाइरहेछन्। उनीहरूको मुख्य काम जिल्लामा गएर सङ्गीत संस्कृतिको अध्ययन गर्ने र त्यसको अभीलेखीकरण गर्ने हो। कुनै बाजा र त्यसको प्रयोग गर्ने समुदायबारे केही महिनामै धेरै कुरा थाहा हुने त कुनै कुनै जानकारी पाउन वर्षौ लाग्ने कँडेल बताउँछन्।

उनका अनुसार, शंखशीला बाजाबारे जानकारी बटुल्न झन्डै ७ वर्ष लागेको रहेछ। यो बाजाको विशेषता के त? ‘मान्छे मरेको बेला, बालाचतुर्दशी, शिवरात्री आदि समयमा बजाउने ढुंगे बाजा हो यो। बाग्लुङ, ज्यामिरेघाट, अमलाचौरको र फलेबासको साँधमा फेला परेको यो बाजाको अध्ययनका लागि सोचेभन्दा बढी नै समय लाग्यो।’

सङ्ग्रहालयले दुर्लभ बाजाहरू गाउँमै कम भएकोले सकेसम्म नयाँ बनाउन लगाएर ल्याउँछ। त्यो सम्भव नभए पुरानो र बिग्रेको बाजा ल्याएर काठमाडौँमै नयाँ बनाउँछ। दुई दशकदेखि कँडेल दुर्लभ बाजाहरूको सुलभ सङ्कलनमा दत्तचित्त भएर लागिरहेका छन्।

सङ्ग्राहलयमा बाजाको सङ्कलन बढ्दै गए पनि त्यसको उपयोगिताबारे भने उल्लेख्य नतिजा हात पार्न लामो समय लाग्ने भएकाले यो काममा धैर्यको खाँचो पर्ने कँडेलको अनुभव छ। अनुसन्धान गर्ने विद्यार्थी र विदेशीहरूमा बाजाप्रति बढी चासो रहेको छ भन्दै उनले थपे, ‘नयाँ पुस्ताका केही कलाकारले हाम्रो संस्कृति र बाजालाई महत्व दिए पनि नयाँ पुस्तालाई यसप्रति आकर्षित गर्न हामीजस्तो एउटा संस्थाको प्रयास मात्रैले पुग्दैन।’

तस्बिरः सन्देश दुमरु

प्रकाशित २४ मंसिर २०७३, शुक्रबार | 2016-12-09 15:47:00

प्रतिकृया दिनुहोस

  • कवि कुन्ता शर्मा

    पोथी बास्नु हुँदैन

    मार्च २१ लाई संसारभरि विश्व कविता दिवसका रुपमा मनाउने गरिएको छ। विश्व कविता दिवसकै अवसरमा नेपालमा पनि विभिन्न कार्यक्रमहरु गरियो। मार्च महिना महिला...

  • मायामा कुपोषण

    मेरो परम मित्र विरहीको पनि उही ताल। मायामा छक्का हान्न एक रन मात्र बाँकी छ। यसपालीको रनले त मायाको म्याच नै जित्छु भन्ने उसलाई लाइराछ। दुइवटा त...

  • तौल घटाउने तीन सजिलो तरिका

    तौल घटाउन नसकेर धेरै मानिस चिन्तित देखिन्छन्। स्वस्थ रहनका लागि उचित तौल मुख्य शर्त हो। तर धेरैलाई तौल घटाउन के गर्ने भन्ने थाहा हुँदैन। तौल घटाउने...

  • ५५ वर्षदेखि एउटै साइकलमा

    वि.सं. २००२ सालतिरै माटेपानीका जगतबहादुर रन्जित पोखरामा साइकल चढी सरर..हिँड्थे। त्यतिबेला पोखरामा न गुड्ने मोटर थियो, न मोटर बाटो नै। न धेरै मान्छे...

  • हिसिला यमि

    हिसिला यमिलाई 'कम्युनिस्ट घोषणापत्र' नै प्रिय

    हिसिला यमि अहिले नयाँ शक्ति नेपाल पार्टीको अन्तर्राष्ट्रिय विभाग प्रमुख छिन्। युवा उमेरदेखि नै कम्युनिस्ट आन्दोलनमा क्रियाशील यमि तत्कालीन नेकपा...

  • आमिरकी आमा आफ्नो मृत छोरालाई दूध पिलाउने चेष्टा गर्दै

    कास्मिर, यसरी पनि मरिरहेछ

    आमिर नाजिर मुस्किलले १५ वर्ष पुगेका थिए। उनी गत बिहीबार मारिए। उनको शवलाई बेहुलाझैँ सिंगारिसकेपछि सद्गति गरियो। उनको आमाले मृत छोरालाई दुध पिलाउन...

 

 

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

प्रविधि

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • श्री एयरलाइन्सको जहाज

    प्राधिकरणको अनुमति ढिलाइले श्री–एअरको जहाज क्यानडामै रोकियो

    नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (क्यान)ले अनुमति नदिँदा श्री एअरलाइन्सले ल्याउन लागेको दुई वटा जहाज क्यानाडामा रोकिएर बसेका छन्। तीन महिनादेखि बनेको...

  • अन्नपूर्णको फेदीमा आँखा अल्झँदा...

    नेपालको दशौँ अग्लो हिमाल अन्नपूर्ण (८०९१ मि) को आधार शिविर (४१३० मि) संसारभरमा परिचित छ। छपक्क हिउँले छोपिएको अन्नपूर्ण आधार शिविर मात्र होइन...

  • चीनसँग विगतमा भएका सम्झौता लागू गर्न प्रधानमन्त्री दाहाललाई विज्ञको सुझाव

    प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डलाई पूर्व प्रधानमन्त्री तथा चीन विज्ञहरुले चीनले अघि सारेको वान बेल्ट वान रोड–ओबीओआरको समझदारी पत्रमा हस्ताक्षर...

  • खैरेनी बनले हर्यो पर्यटकको मन

    अठार हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको खैरेनी सामुदायिक वनमध्ये १२ हेक्टर क्षेत्रफललाई नदीले चारैतिरबाट टापु आकारमा घेरेको छ। नदीले घेरेको वनलाई सानो...