ब्लग

म तामाङको तिहार



म धादिङको छत्रेदेउरालीमा हुर्के बढें। त्यहीँ मेरो विद्यालय शिक्षा पूरा भयो। पेसा चाहिँ पत्रकारिता अपनाएको छु। मेरो लागि तिहार यही सेरोफेरोमा घुम्दछ र तिहारको अर्थ पनि मैले यही सेरोफेरोमा खोज्नुपर्ने हुन्छ।

पत्रकारिता व्यस्त पेसा हो। झन् अनलाइन पत्रकारितामा त द्रूत र व्यस्त रहनुपर्ने। यो पृष्ठभूमिमा पनि म तिहार मनाउन छत्रेदेउराली जाँदैछु। तिहारलाई स्थानीय परम्परा र मौलिक रुपमा मनाउन त्यहाँ जाने निर्णय गरेको हुँ। छत्रेदेउराली, जहाँका तामाङ समुदायले तिहारलाई पनि आफ्नै सांस्कृतिक पर्वजस्तै गरी मान्दै आएका छन्। त्यसैले म पनि यो पर्वलाई बिना प्रश्न सधैँ मनाउँछु।

तामाङ–बाहुनको समिश्रण भएको छत्रेदेउरालीको एउटा बस्तीमा हुर्किएको मैले देखेको र भोगेको पनि संस्कृति समिश्रण नै हो। मेरो समुदायमा दशैं, तिहार, माघे संक्रान्ति, चैते दशैं मानिन्छ तर जन्म, मृत्यु संस्कार भने बौद्ध परम्परा अनुसार लामा पुरोहितबाट गरिन्छ। त्यो ठाउँमा तामाङ समुदायमा ‘एकल्चरेसन’को प्रभाव परेका कारण त्यस्तो भएको हो।

तामाङ समुदाय त्यहाँको रैथाने समुदाय होइन। अरु ठाउँबाट बसाइ सरेर आउँदा तामाङहरुले आफूसँगै जन्म मृत्यु संस्कार लिएर आएका हुन्। दशैं, तिहार, माघे संक्रान्ति, चैते दशैं तामाङ समुदायको मौलिक चाडपर्व नभएकाले यहाँकै समुदायसँग सम्मिलित भई मनाउन थालेका हुन्। यसमा राज्य सत्ताको प्रभाव परेकाले पनि तामाङ समुदायले स्थानीयसँगै दशैं, तिहार जस्ता चाड मनाउन सिको गरेको हुनपर्छ।

यो सांस्कृतिक समिश्रणसँगै जन्मेदेखि नै यी चाडपर्व र परम्परासँग अभ्यस्त छु। तिहार रङ, फूल, झिलीमिली बत्तीहरुको पर्व, अनि पशुपन्छीका साथै भातृत्व एवम् मानवताको भावना प्रकट गर्ने पर्वका रुपमा स्थापित छ। यो पर्वमा जोकसैको पनि मन प्रफुल्ल हुने हुँदा म त्यसको अपवाद हुन सक्तिन। त्यसमाथि सयपत्री, मखमली र गोदावरीको सुवास, म जन्मे हुर्केको छत्रेदेउरालीको बेँशीका फाँटहरुमा लहरै झुल्ने पहेला धानका बालाहरुसँगै तिहार मुखरित हुने गर्दछ। यस्तो पर्वमा त्यहाँका जोकोही खुसी नहुने कुरै भएन।

वर्षामा गोरुझैँ जोतिएका र मंसिरमा फाँटहरुमा बाली थन्क्याउन व्यस्त बन्नुपर्ने कृषक दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको थकान मार्ने मौसम पनि तिहार नै हो। त्यहाँ पनि धान काट्ने चटारो लगभग यतिबेला सकिन्छ। कहिलेकाहीँ त साँच्चै यस्ता पर्वहरु नदोहोरिने हो भने जीवन निरसिलो बन्ने मात्र होइन पारिवारिक तथा नातेदारी प्रथा पनि अप्रभावकारी हुने खतरा बढ्छ। यस्ता चाडले परिवारिक सहकार्य मजबुत बनाई समुदायमा भाइचारा बढाउन प्रेरित पनि गर्दछन्।

यी सबै संस्कृतिबारे म पनि अरु जस्तै रुमलिन सक्थे होला। यसरी खर्रर भन्न सक्दिन थिएँ होला, यदि मैले समाजशास्त्रमा उच्चशिक्षा हासिल गर्न चासो नदेखाएको र पत्रकारितामा केन्द्रित नभएको भए। समाजशास्त्रको अध्ययनले मलाई म, मेरो समुदाय, मेरो समाजमा अभ्यासरत सांस्कृतिक चाडपर्व र संस्कारबारे बुझ्न उत्साहित बनायो। पत्रकारिताले त्यो उत्सुकतालाई पाठकबीच पुर्याउन सम्भव बनायो।

मेरो जिजु हजुरबुवाले काभ्रेबाट आफ्ना सन्तानलाई धादिङतर्फ बसाइँ सार्नु भएको रहेछ। बसाइँ सर्दा उहाँहरुले आफ्नो मौलिक संस्कृति लिएर आफूसँगै आउनुभएको थियो। अप्ठ्यारो लाग्ने भए पनि मेरो मातृभाषा मेरो बुवा–ममीसम्मलाई बोल्न आउँछ र बुझ्नुहुन्छ। तर हाम्रो पुस्तासम्म आइपुग्दा मातृभाषा राम्ररी नबुझ्ने भएका छौं। म जस्तै छत्रेदेउरालीका धेरैजसो तामाङ नयाँ पुस्ताले आफ्नो मौलिक संस्कृति अभ्यास गर्न रुचि देखाउन छाडेका छन्।

केही वर्ष भयो तिहारमा खेलिने द्यौसी–भैलो सांस्कृतिक विविधतामा संलग्न हुन नपाएको। होइन भने स्थानीय स्तरमा उपलब्ध बाजागाजाका साथ मौलिक भाकामा गाइने र भट्याइने द्यौसी–भैलोमा कम्ता हिँडिदैन्थ्यो। म जब बुझ्ने भएँ, त्यतिबेला मलाई ल्होसार पर्व हुन्छ भनेर कहिल्यै जानकारी भएन। दशैं–तिहार नै सबैभन्दा ठूलो पर्व हो भनेर पढियो अनि त्यसलाई नै सिरोधार्य गर्दै विशेष रुपमा मनाउने गरियो। यो जानेर–नजानेर भइरहेको छ।

७–८ वर्ष अगाडि स्कुल बिदापछि कागतिहारको दिन काग पूजा, कुकुर तिहार दिन कुकुर पूजा, गाई पूजा, लक्ष्मी पूजा हुँदै भाइटीका मनाउँथे। भाइटीकाको दिन दाजुभाइलाई टिका लगाउनको लागि भनेर एक दिनअघि देखि मखमली फूलका माला गाँसिन्थ्यो। बिहान हुने बित्तिकै नहाईधुवाई गरेर चोखो बन्ने, दाजुभाइलाई टीका लगाउनका लागि भनेर केही नखाने गरिन्थ्यो। तिहारको दिन फुपूहरु आउनुहुन्छ विशेष कोसेलीका साथ। अनि दाजुभाइलाई टीका लगाइन्छ। उनीहरुबाट पनि टीका थापिन्छ।

अहिले पनि यो परम्परागत अभ्यासले निरन्तरता पाइरहेको छ। तर, भाइटीकाको अभ्यास भने तामाङ समुदाय र क्षेत्री बाहुन समुदायबीच केही फरक छ। क्षेत्री–बाहुन समुदायले सप्तरङगी टीकाको साथमा रातो टिका लगाउँछन्। तर तामाङहरुले रातो टीका नलगाई सप्तरङ्गी टीका मात्र लगाउँछन्। सम्भवतः तामाङ समुदायमा रातोलाई नभई सेतो रङलाई पवित्र मान्ने गरिएकाले त्यस्तो भएको होला। 

केही वर्षयता दशैं–तिहार मनाउन जब म काठमाडौंबाट छत्रेदेउराली जाने तयारीमा हुन्छु, केही तामाङ दाइहरुले सोधेको प्रश्नले मलाई अल्मलाउँछ। उनीहरुको प्रश्न हुन्छ, ‘बैनी दशैं– तिहार त नक्कली तामाङहरुले मात्र मनाउँछन्।’

यो प्रश्नको सामाना मैले गर्दै आएकी छु अचेल। यो प्रश्नअनुसार सक्कली हुने प्रयासमा म आफ्नो जन्मस्थानको परम्पराबाट विमुख हुने पो हो कि? डर पनि लाग्छ। दशैं–तिहारै नमनाउने हो भने त्यस ठाउँसँग मेरो सम्बन्ध कमजोर हुने निश्चित छ। मेरा लागि दशैं र तिहार पहिचानको गहन विषय नभई जन्मस्थान र म बीचको सम्बन्धको प्रतीक हो। सम्भवतः पछिल्लो समय यस्ता प्रश्न अरु शिक्षित तामाङहरुले पनि सामना गरिरहेको हुनुपर्छ।

नेपालको संविधान २०७२ मा धर्मनिरपेक्ष भनेर उल्लेख गरिएको छ। संविधानअनुसार मलाई कुनै धर्म मान्न रोकटोक छैन। तैपनि मेरो संस्कृति, परम्पराप्रति मेरो चासो र जिज्ञासा बढ्न थालेको छ। अनि यसको महत्वबारे पनि केही जान्ने उत्सुकता बढेको छ। र त म भन्छु, यस्तै छ, म तामाङको तिहार।

प्रकाशित १६ कार्तिक २०७३, मंगलबार | 2016-11-01 08:17:41

प्रतिकृया दिनुहोस

  • भरतपुर महानगरमा नेकपा माओवादी केन्द्रका तर्फबाट मेयर उम्मेदवार रहेकी रेणु दाहाल

    रेणुलाई बन्दुक बनाएर प्रचण्डतिर निशाना

    स्थानीय निकायमा मतदान भएको नौ दिन नाघिसकेको छ। यो चुनाव अगाडिदेखि नै सबैभन्दा चर्चाको केन्द्रमा छिन् चितवनमा मेयर उम्मेदवारी दिने रेणु दाहाल।...

  • ईर्ष्याको ठीक अघिल्तिर

    चाहेका हरेक कुरा तिमीले खुट्टा बजार्दैमा पाउँछौ। त्यसैलाई पाउन म युद्धमा होमिनुपर्छ, जीतहार जे पनि हुन सक्छ। तिमीले बसेर नै ती सपनालाई विपनामा...

  • लेखिका गौतम कञ्चनपुरको महाकाली पुलमा ।

    चुनावका बाधकलाई किन नेता मान्नु? मान्दिन

    हरेक बिहान जब समाचार हेर्न थाल्छु, आँखाको ढकनीमा त्रासको मैलो पर्ला कि भन्ने डर लाग्छ। लाग्छ, कतै पनि चुनाव बिथिलिने समाचार पढ्न नपरोस्। जति...

  • संसदमा नेताहरु केपी ओली र पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड

    देशै एक हुने बेला पार्टीहरूभित्रै किन गुटैगुट?

    आउँदो माघसम्म तीनवटै निर्वाचन सम्पन्न गरेर नयाँ संविधान कार्यान्वयन गर्नुपर्ने बाध्यात्मक परिस्थितिमा छ देश। संविधान संशोधनलाई प्राथमिकता दिने...

  • वैकल्पिक राजनीति भावना हो र?

    युवालाई सक्षम बनाएर राजनीतिमा स्थान दिनुपर्छ हतार गरेर होईन। रन्जुको हकमा योग्यता र उत्कृष्टता अझै जरुरी छ। सामाजिक मिडियामा उनको उमेदवारीको...

  • नेपाल-भारत सम्बन्ध सुधार्न पुल कि पर्खाल?

    व्यापकताका लागि पुल हालिन्छ, खुम्चिनका लागि पर्खाल लगाइन्छ। अवैध मानिसको प्रवेशले बोझ बढ्न थालेपछि मेक्सिको सीमामा पर्खाल लगाउने अमेरिकी राष्ट्रपति...

विचार

सुखद शुक्रबार

ब्लग

प्रविधि

रोचक

NepalKhabar Tweets

विशेष

  • दलहरुबीच सहमति जुट्न नसक्दा संसद बैठक भोलीसम्मलाई स्थगित

    एकपछि अर्को गर्दै मंगलबार तेस्रोपटक सारिएको व्यवस्थापिका–संसद्को बैठक भोलीसम्मका लागि स्थगित भएको छ। बिहान ११ बजे बोलाइएको बैठक दिउँसो ३ बजे हुँदै...

  • घरदैलो कार्यक्रममा निरुपमा यादव

    काठमाडौं मधेसलाई माया गर्छः निरुपमा यादव

    नेवार समुदायको बाहुल्य रहेको काठमाडौं महानगरपालिकाको उपमेयर पदमा उम्मेदवारी दिँदा निरुपमा यादव केही हच्किएकी थिइन्। उनी संलग्न साझा पार्टी पनि नयाँ...

  • विराटनगर र वीरगन्ज अब महानगर, मधेसमा थपिए २२ स्थानीय तह

    मन्त्रिपरिषद् बैठकले स्थानीय तहको संख्या बढाउने निर्णय गरेको छ। स्थानीय तहको संख्या र सीमानामा हेरफेर गर्दै सरकारले तराईका २ उपमहानगरलाई महानगर र...

  • नयाँ मेयरलाई २० बर्ष पुरानो गाडी

    पोखरा आउने विशिष्ट पाहुना र नगरपालिकाका कार्यकारीले यो गाडी प्रयोग गर्थे। ‘निसान कम्पनीको जापानी प्याट्रो गाडी नयाँ मेयरका लागि व्यवस्था गरेका...